Abonneer Log in

De Sharia dichter bij de moderniteit en de gendergelijkheid

Samenleving & Politiek, Jaargang 12, 2005, nr. 2 (februari), pagina 40 tot 47

De nieuwe Marokkaanse familiewetgeving

Precies een jaar geleden, op 5 februari 2004, is het nieuw Marokkaans Familiewetboek (Nouveau Code de la Famille) in werking getreden. In de Arabische en islamitische wereld (op Turkije en Tunesië na) had Marokko hiermee de primeur van de hervorming van het familierecht (de Moudawana, ook wel de wet op het Persoonlijk Statuut genoemd) dat zijn fundamenten vindt in het islamitisch of shariarecht. De hervorming wordt in Marokko als revolutionair voorgesteld vooral omdat voorheen aan de Moudawana niet kon worden geraakt (Ait Zai, Bennani & Bachour, 2003; Steunpunt Allochtone meisjes en vrouwen, 2004). De Marokkaanse vrouwenbeweging is de jonge koning, Mohammed VI, dan ook zeer erkentelijk voor het grote talent dat hij aan de dag heeft gelegd om haar eisen naar meer gelijkheid rechtvaardig af te wegen tegenover mannelijke privileges in een overwegend islamitische samenleving. Door een moderne interpretatie van het shariarecht voor te staan via het instrument van de ijtihad (interpretatie van de religieuze teksten) heeft hij de ketenen van de Moudawana rondom de Marokkaanse vrouw losser gemaakt. Met het gelijkheidsprincipe wordt in de nieuwe Marokkaanse codex al meer rekening gehouden; nochtans is een volledige gelijkberechtiging nog ver te zoeken.
Voor veel Marokkaanse vrouwen in België - die meestal ook over de dubbele nationaliteit beschikken - en voor Belgische vrouwen gehuwd met iemand van Marokkaanse origine, vormde de Moudawana door zijn discriminerende bepalingen een groot struikelblok. De toepassing van dit Marokkaans familierecht stopte niet aan de grenzen van Marokko. Verstoting, gedwongen huwelijken, voogdijschap, kindontvoeringen, statuut voor niet-erkende kinderen en het niet erkennen van Belgische rechterlijke beslissingen (echtscheiding, hoederecht) door Marokko en vice versa zorgden voor veel ambigue rechtssituaties (Buskens, 1999; Combe, 2001; Foblets, 1998 en 2002) en voor conflicten tussen beide rechtssystemen.
Deze ongelijkheid in rechte tussen man en vrouw in het Marokkaanse familierecht zorgde ook voor diplomatieke fricties tussen beide landen. De toepassing van bepaalde bilaterale akkoorden die een oplossing zouden moeten bieden voor bovengenoemde rechtsconflicten inzake huwelijk en echtscheiding kwam daardoor maar niet van de grond.
De Codex Internationaal Privaatrecht (nieuwe IPR-codex) van 16 juli 2004 die een aantal bepalingen bevat over bijv. verstoting en polygamie, probeert ook een antwoord te geven op deze wetsconflicten.

Van Moudawana naar Nouveau Code de la Famille

De oude Moudawana (letterlijk: Persoonlijk Statuut) werd in 1957 door de toenmalige Koning Mohamed V afgekondigd, kort na de onafhankelijkheid van het Koninkrijk en werd omwille van zijn religieuze inspiratie als sacraal bestempeld en dus niet voor wijziging vatbaar. De ongelijkheid en discriminaties van vrouwen en meisjes in de Moudawana (polygamie, verstoting, voogdijschap, hoederecht over de kinderen, enzovoort) en de ongenaakbaarheid van deze laatste werd als een grote onrechtvaardigheid aangevoeld. De vrouwenbeweging heeft dit dan ook reeds in de jaren 1970 en herhaaldelijk aan de kaak gesteld en bevochten, soms met het risico het leven te verliezen. In de jaren 1980 en 1990 wordt de vrouwenbeweging meer gestructureerd en onder meer gesteund door het links politiek front en andere maatschappelijke actoren zoals mensenrechtenorganisaties. Hierdoor wint de maatschappelijke strijd om de positieverbetering van de vrouw in het familierecht hoe langer hoe meer aan belang en barst het maatschappelijk debat hieromtrent los. Om de islamieten het gras voor de voeten weg te maaien, werd de hervorming verdedigd vanuit een islamitisch referentiekader dat wel degelijk ruimte biedt voor herinterpretatie en maatschappelijke evolutie (Naciri & Nusair, 2003). Voor deze laatsten immers kwam raken aan het familierecht neer op het in vraag stellen van de Islam dat zijn verlengde kent in de maatschappelijke organisatie en in het persoonlijk en moreel gedrag van haar individuen.
De sociale druk werd zo opgevoerd en de spanning nam in die mate toe dat Koning Hassan II, de voormalige vorst, in 1993 besloot een aantal veranderingen door te voeren om de rust te laten weerkeren. Hoewel deze veranderingen niet fundamenteel van aard waren maar eerder procedureel, waren ze toch een belangrijk signaal omdat ze het sacraal karakter van de Moudawana ophieven.
Pas in 1998 werd de verbetering van de rechtspositie van de vrouw als beleidsprioriteit opgenomen door de toenmalige premier Abderrahmane Youssoufi. Hij ontwikkelde een nationaal actieplan voor de integratie en ontwikkeling van de vrouw waarin haar emancipatie op verschillende terreinen, zoals onderwijs, gezondheidszorg, economische en juridische positie (hervorming Moudawana) moest worden gerealiseerd. Dit actieplan werd niet overal even enthousiast onthaald. Vooral de conservatieve en islamitische krachten in de samenleving hebben alles gedaan om het plan te boycotten, ook via petities opgezet in het buitenland met de Marokkaanse diaspora, en met succes. Na de massamanifestatie in Casablanca in maart 2000 tegen het plan (de voorstanders van het plan betoogden in Rabat en waren minder talrijk) werd het afgevoerd en werd de problematiek over de rechtspositie van de vrouw in handen gegeven van de nieuw aangetreden koning Mohammed VI. Zich bewust zijnde van de gevoeligheid van de thematiek richtte de koning een commissie op die zich over de Moudawana moest buigen en via de methode van de ijtihad ( de herlezing van de religieuze teksten in het licht van de maatschappelijke evoluties) een advies moest formuleren aan de koning die dan uiteindelijk zou beslissen.
Ondertussen heeft de vrouwenbeweging niet stilgezeten en heeft ze de deliberatie van de commissie op allerlei manieren proberen te beïnvloeden, onder andere door een internationaal colloquium te organiseren met de extra aanwezigheid van de Marokkaanse vrouwelijke diaspora (West-Europa, Canada, VS, …) in Casablanca. De vrouwen uit de diaspora klaagden het feit aan dat de Moudawana nog altijd hun persoonlijk statuut regelde hoewel ze soms decennia lang in het buitenland verbleven en vaak ook de nationaliteit hadden verkregen van het nieuwe vaderland. De grote media-aandacht die hiermee gepaard ging, leerde aan de Marokkaanse samenleving dat de discriminaties van de Moudawana tot ver buiten het Marokkaanse territorium doorwerkten (zie ook infra) en dat ook voor die transnationale problemen een oplossing moest worden gezocht.
Uiteindelijk zou de koning een beslissing nemen in het belang van de vrouw en de samenleving en kondigde hij in zijn openingsrede voor het parlement op 10 oktober 2003 de langverwachte hervorming aan. In zijn hoedanigheid van ‘leider der gelovigen’ (Amir Al Mouminine), zoals hij zelf argumenteerde, heeft hij getracht de evoluties in de samenleving en de noden van de moderniteit te verzoenen met een islamitisch levens- en referentiekader. De levensomstandigheden van de vrouw verbeteren en naar meer gelijkheid streven voor de vrouw, komt niet alleen de vrouw ten goede maar ook de hele samenleving. De parlementaire discussie - over deze toch wel omvangrijke hervorming - is nog betrekkelijk vlot verlopen. Hoewel er meer dan 100 amendementen werden ingediend, is de tekst zoals hij door de koning werd voorgesteld relatief intact gebleven en uiteindelijk met unanimiteit in de plenaire zitting van beide kamers gestemd. De islamieten, die de grootste oppositiepartij in het parlement vormen, hebben zich tamelijk rustig gehouden tijdens de parlementaire debatten - de bomaanslagen van 16 mei 2003 in Casablanca indachtig waardoor ze een deel van hun geloofwaardigheid hadden verloren - en keurden de hervorming mee goed.

De belangrijkste hervormingen van de nieuwe familiecodex

Zoals in de speech van de Marokkaanse koning duidelijk naar voren kwam, vormt het streven naar gelijkheid tussen man en vrouw in het gezin het kernprincipe van het nieuw familierecht (zie ook Buskens, 1999; Combe, 2001; Foblets, 1998).
Het huwelijk is niet enkel een sacraal verbond gericht op duurzaamheid en kuisheid, maar een affectieve, harmonieuze relatie tussen twee gelijkwaardige partners. Gelijkheid komt onder meer tot uiting in een gedeelde verantwoordelijkheid binnen het gezin daar waar voorheen de man/echtgenoot alleen de verantwoordelijkheid van het gezin droeg en chef de famille was. Verantwoordelijkheid delen houdt in dat er gelijke rechten en plichten zijn en dat er een gelijkwaardigheid tussen de partners bestaat waardoor de vrouw geen gehoorzaamheid meer aan de man verplicht is en hem niet meer om het minste (bijvoorbeeld voor een familiebezoek of om op reis te gaan) toestemming moet vragen (afschaffing van de gehoorzaamheidsplicht). Gelijke plichten houdt onder meer in dat de echtgenote vanaf nu ook mee instaat voor de huishoudelijke lasten en het onderhoud van de kinderen.
Een belangrijke hinderpaal voor de vrijheid van vrouwen was het instituut van de voogdij en vooral van de huwelijksvoogdij. In sommige Arabische en islamitische landen gaat die beperking zover, dat vrouwen zich niet vrij van de ene plaats naar de andere kunnen begeven zonder dat ze begeleid worden door een mannelijk lid van de familie.
De nieuwe wet schaft de huwelijksvoogdij af. Voor de Marokkaanse vrouwenbeweging was dit echt een bevrijding want al kon een vrouw één van de hoogste ambten in het land bekleden of de beste chirurg zijn, om te kunnen huwen werd de aanwezigheid van haar voogd (meestal haar vader, eventueel broer of oom) vereist, anders kon ze geen geldig huwelijk aangaan met de man van haar keuze. De meerderjarige vrouw zal voortaan zelf en onafhankelijk beslissen of ze een voogd wil aanduiden bij het aangaan van haar huwelijk en zij mag hem vrij kiezen.
De huwelijksleeftijd werd voor beide seksen op 18 jaar (leeftijd meerderjarigheid) gebracht daar waar ze voorheen voor het meisje 15 jaar was. Op deze manier worden vroegtijdige en gedwongen (want minderjarige) huwelijken sterk aan banden gelegd vooral omdat in sommige afgelegen gebieden jonge meisjes zelfs nog jonger werden uitgehuwelijkt zonder enige vorm van controle en sanctie.
De polygamie - die nog slechts een kleine 5 % van de huwelijken vertegenwoordigt - blijft als instituut behouden als toegeving aan de islamieten, die een grote invloed hebben in het parlement. Toch is deze huwelijksvorm, onder invloed van de vrouwenbeweging die om de afschaffing ervan vroeg, sterk aan banden gelegd. Een man kan slechts een tweede huwelijk aangaan indien hij daartoe door de rechter wordt gemachtigd en indien hij bepaalde strikte voorwaarden naleeft. Hij zal met uitzonderlijke en objectieve redenen voor de dag moeten komen; bijvoorbeeld indien zijn echtgenote geen kinderen kan krijgen. De rechter zal nagaan of er geen onbillijkheid of (materieel) nadeel is opgetreden ten aanzien van de eerste vrouw en hun gemeenschappelijke kinderen. Daarnaast dient de echtgenoot zijn eerste vrouw op de hoogte te brengen van zijn voornemen om een tweede huwelijk aan te gaan en de nieuwe echtgenote moet weten dat hij reeds getrouwd is en kinderen heeft. Indien de eerste vrouw niet akkoord is, kan ze op basis van het tweede huwelijk van haar echtgenoot de echtscheiding aanvragen. Dit kon ze vroeger niet zo gemakkelijk tenzij ze het had laten stipuleren in haar huwelijkscontract.
Ook op het vlak van de ontbinding van het huwelijk zijn een aantal nieuwigheden te constateren en wordt de gelijkheid tussen man en vrouw en de billijkheid zoveel mogelijk nagestreefd. Het recht om het huwelijk te laten ontbinden komt vanaf nu toe aan zowel de man als de vrouw en gebeurt - niet onbelangrijk! - onder rechterlijk toezicht. De rechter zal voor elk geval dat hem wordt voorgelegd eerst trachten te bemiddelen en te verzoenen; ontbinding wordt beschouwd als een ultimum remedium.
De verstoting als vorm van ontbinding (nog altijd het mannelijk prerogatief) blijft behouden als toegeving aan de religieuze waarden maar wordt net als polygamie aan banden gelegd. Onder de Moudawana kon de man zijn vrouw verstoten zonder veel formaliteiten (zelfs mondeling) en zonder dat zij het als eerste wist omdat haar aanwezigheid niet vereist was. Hij kon de verstoting bij een bevoegde ambtenaar (adûl) laten registreren zonder controle op enig misbruik. Het nieuw familierecht wil het aantal misbruiken beperken en meer verantwoordelijkheid bij de man leggen. Hij zal voorafgaandelijk toestemming moeten vragen aan de rechter, die op zijn beurt zijn echtgenote zal horen en trachten te bemiddelen. Belangrijk is ook dat de rechter de graad van misbruik door de man zal kunnen nagaan en de rechten van de vrouw en de kinderen inzake onderhoud en levenstandaard zal kunnen waarborgen.
Over de aanvaarding van een Marokkaanse verstoting in de Belgische rechtsorde werd een levendige discussie gevoerd in de Senaatscommissie voor Justitie naar aanleiding van het debat over het Wetboek van Internationaal Privaatrecht, meer bepaald over het fameuze artikel 57 van hetzelfde Wetboek (zie Belgische Senaat, doc. nr. 3-27/1-7, pag.114-128). Vooral vanuit vrouwelijke parlementaire hoek werd een verstoting, uitgesproken in meestal een islamitisch land, als een schending van vrouwenrechten ervaren die de toets van de Belgische openbare rechtsorde niet kon doorstaan. Vanuit de morele en diplomatieke overweging dat men deze rechtsorde niet aan de rest van de wereld kan opdringen, heeft de wetgever uiteindelijk een compromis aangereikt dat rekening houdt met de rechten van de verdediging van de vrouw.
Voor de echtgenote die van haar man wil scheiden, wordt het initiatiefrecht uitgebreid (droit d’option) en de procedure vereenvoudigd in geval van scheiding op basis van feiten (huiselijk geweld, echtgenoot voorziet niet in haar onderhoud, ongewettigde afwezigheid van haar man, enzovoort). Tot op heden moest de vrouw aan de hand van een zware (getuigen)procedure aantonen dat haar echtgenoot haar nadeel berokkende. In de nieuwe codex wordt ook een nieuwe vorm van echtscheiding geïntroduceerd, namelijk de echtscheiding door onderlinge toestemming waarbij de echtgenoten hun huwelijksrelatie op gezamenlijk verzoek kunnen laten ontbinden.
Op het gebied van huwelijksvermogensrecht wordt bij ontbinding rekening gehouden met de goederen en middelen verworven tijdens het huwelijk ook al is er geen huwelijkscontract opgemaakt. In geval van onenigheid zal de rechter oordelen naar billijkheid, rekening houdend met alle bewijsmateriaal dat hem wordt voorgelegd.
Wat de kinderen en hun rechten in het kader van echtelijke moeilijkheden betreft, heeft Marokko voor het eerst voorrang gegeven aan internationale bepalingen ter bescherming van de rechten van kinderen (Kinderrechtenverdrag, Conventie van Den Haag van 1980) in het nationaal recht. In geval van kindontvoeringen na een echtscheiding zal Marokko meehelpen met justitie om het kind opnieuw bij de ouder te brengen die het hoederecht heeft gekregen van de rechter. Wat het hoederecht in het algemeen betreft, wordt in volgorde het kind toevertrouwd aan de moeder, de vader of de grootmoeder langs moederskant. In geval van verhuis of een nieuw huwelijk zal de moeder het hoederecht over haar kinderen niet verliezen, in tegenstelling tot vroeger. Ook hier krijgt de rechter een meer actieve rol door het kind toe te vertrouwen aan de meest geschikte ouder of bloedverwant om voor het kind te zorgen. Zowel voor de zoon als de dochter wordt in de nieuwe codex het keuzerecht om de hoederecht-ouder te kiezen op 15 jaar, daar waar het voor de zoon vroeger 12 jaar was.
Het afstammingsrecht van het kind langs vaderszijde wordt expliciet erkend in het geval er geen officieel huwelijk aan de geboorte is voorafgegaan om redenen van ‘overmacht’. De bewijsmiddelen om de afstamming voor de rechter te bewijzen worden uitgebreid, dus ook gerechtelijke expertise (DNA-test) wordt gebruikt. Voorheen bestond er geen wettelijke erkenningsprocedure voor kinderen buiten het huwelijk. Enkel een archaïsche getuigenverklaring van 12 mannelijke getuigen, die bovendien heel moeilijk te vinden waren, kon uitsluitsel geven.
Om de toepassing van dit nieuw familierecht zo nauwgezet en zo rechtvaardig mogelijk te laten verlopen, werd een zeer actieve rol aan de rechter en het openbaar ministerie toebedeeld om te waken over de verschillende belangen en vooral die van de kinderen. De oprichting van familierechtbanken in heel het land met de nodige kennis en expertise omtrent dit nieuw recht dient de uniformiteit en de efficiënte uitvoerbaarheid ervan.

De MRE: Marokkaanse onderdanen in het buitenland worden niet vergeten

Volgens de statistieken van maart 2003 van de Directie der Consulaire Zaken van het Marokkaans Ministerie van Buitenlandse Zaken wordt het aantal Marokkanen verblijvend in het buitenland, zogenaamde MRE (Marocains Résidents à l’Etranger), geschat op 2.185.894 in Europa, 231.962 in de Arabische landen, 155.432 op het Amerikaans continent, 5.355 in Afrika en 3.350 in Azië en Oceanië. Sinds eind jaren 1970, begin jaren 1980 zijn het niet meer de alleenstaande jonge Marokkaanse mannen die vanuit hun herkomstland emigreren naar de geïndustrialiseerde wereld om geld te verdienen en een beter leven op te bouwen. Steeds meer heeft men naast de oude ‘migranten’ te maken met gezinshereniging en gezinsvorming vanuit Marokko. Hoewel een definitieve terugkeer naar het land van herkomst voor de meerderheid een uitgesloten zaak is, blijft een zekere familiale en culturele band bestaan met Marokko. Dit verblijf van Marokkaanse onderdanen in het buitenland - ook al hebben heel wat onder hen ondertussen de nationaliteit van de verblijfsstaat verworven - laat zijn sporen tevens na in het Marokkaans familierecht. De oude Moudawana hield nauwelijks rekening met de specifieke migratiecontext van families in het buitenland. Dit zorgde vooral voor moeilijkheden in de westerse landen die grondwettelijke en universele rechten en vrijheden ook in het familierecht als referentiekader hanteren, in plaats van een op religieuze voorschriften gebaseerde codex (shariarecht). In geval van echtelijke moeilijkheden en andere familiale situaties stelde dit heel wat mensen - vooral vrouwen en kinderen - die in het buitenland verbleven voor grote problemen en ambigue rechtssituaties (niet erkende echtscheidingen door Marokko of door België in geval van verstoting, niet respecteren van voogdijbeslissingen met kindontvoeringen als gevolg, gedwongen huwelijken, geen rechten voor buitenechtelijke kinderen, enzovoort). De nieuwe familiecodex houdt rekening met de burgers in het buitenland en introduceert voor de eerste keer enkele specifieke bepalingen om deze onrechtvaardige situaties te milderen of ongedaan te maken.
De nieuwe codex zal in ieder geval voor alle Marokkanen in binnen- en buitenland gelden. Voor de gezinnen die onder twee rechtssystemen vallen zal het introduceren van een zekere gelijkheid tussen de seksen in het gezin en de gedeelde verantwoordelijkheid over kinderen en huishouding een verbetering betekenen en het Marokkaans recht dichter brengen bij de meeste Europese nationale wetgevingen (Elmadmad, 2004).
Een eerste bepaling van toepassing op de MRE stipuleert dat Marokkanen in het buitenland een huwelijk geldig naar Marokkaans recht kunnen sluiten voor buitenlandse lokale autoriteiten (gemeentehuis) voorzover ze rechtsbekwaam zijn, er geen huwelijksbeletselen zijn, en er toestemming is in hoofde van beide partners. Bovendien mogen ze geen afstand hebben gedaan van de bruidschat en moet het huwelijk worden afgesloten in het bijzijn van twee moslimgetuigen en de voogd indien noodzakelijk (artikel 14 Nieuwe familiecodex).
Vanaf nu kunnen personen met een (Belgo-)Marokkaanse nationaliteit dus een geldig huwelijk naar Marokkaans recht aangaan op het Belgisch gemeentehuis zonder het huwelijk te moeten overdoen op het Marokkaans consulaat. De voorwaarde is wel dat er twee moslimgetuigen aanwezig zijn en de consulaire autoriteiten een kopie van de huwelijksakte krijgen die ze op hun beurt door zullen sturen naar de Marokkaanse autoriteiten.
Voor het huwelijk tussen (Belgo-)Marokkaanse burgers en vreemdelingen is er in principe niets veranderd; de discriminatie tussen man en vrouw blijft als het gaat om een huwelijk tussen een Marokkaanse vrouw en een partner van Belgische origine. De Belg moet bekeerd zijn tot de Islam vooraleer hij met een Marokkaanse kan huwen omdat het voor een vrouw verboden is volgens het shariarecht en de Moudawana om te huwen met een niet-moslim terwijl een man wel mag huwen met een vrouw van het Boek (een christen of een joodse). Dit gegeven blijft problematisch en overschrijdt zelfs het Marokkaans geval want het geldt voor alle moslimvrouwen in een migratie- en interculturele context die een vreemdeling huwen en daar samen kinderen mee krijgen. Het huwelijk wordt niet erkend, bovendien hebben de kinderen geen officieel statuut en krijgen zij de nationaliteit van hun moeder niet om eventueel te erven langs grootvaderskant.
Artikel 128 van de nieuwe Codex bepaalt dat rechterlijke beslissingen uitgesproken door buitenlandse rechtbanken in het kader van echtscheiding (tussen Marokkanen onderling of tussen Marokkanen en vreemdelingen) kunnen worden uitgevoerd in Marokko indien deze rechtbanken gespecialiseerd zijn in familierecht en voorzover de echtscheidingsbeslissing niet in strijd is met het nieuw Marokkaans familierecht. Dit artikel is voor (Belgo-)Marokkanen, maar vooral voor Marokkaanse vrouwen, van groot belang. Tot nog toe duurde het jaren (soms meer dan een decennium) voordat een Marokkaanse vrouw van haar Marokkaanse man gescheiden was omdat een echtscheiding die ze hier had verkregen van een Belgische rechter met het hoederecht over haar kinderen niet automatisch werd aanvaard door de Marokkaanse autoriteiten. Dit had als dramatisch gevolg dat ze een nieuwe kostelijke procedure in Marokko moest beginnen en vanuit haar Belgische verblijfplaats met alle ongemakken vandien deze moest opvolgen. Indien de vrouw was hertrouwd voor de echtscheiding in Marokko was uitgesproken, kon ze bovendien bij aankomst in Marokko voor bigamie aangehouden worden. In geval van ontvoering van haar kinderen door de vader naar Marokko, was het ontzettend moeilijk en vereiste het jarenlang diplomatiek getouwtrek voor ze haar kinderen terugkreeg omdat de vader volgens de Moudawana de wettelijke voogd was van zijn kinderen en het recht had ze bij zich te hebben.

Tot slot

De koninklijke beslissing om de Moudawana te hervormen tot een familiewetboek en het te onderwerpen aan het parlementair debat en amendering heeft een revolutie teweeggebracht in de geschiedenis van het Marokkaans familierecht. Op deze manier werd de Moudawana bijna helemaal gedesacraliseerd en zal hij voortaan aan de normale wetgevende procedure worden onderworpen, rekening houdend met maatschappelijke evoluties en universele mensenrechten tegen een islamitische achtergrond die openstaat voor een veranderende samenleving.
Nieuw is ook de uitdrukkelijke aandacht van de Marokkaanse vorst voor de Marokkaanse onderdanen vast verblijvend in het buitenland die onder de oude Moudawana vaak te maken hadden met onrechtvaardige rechtssituaties. Hopelijk brengt de Nouveau Code de la Famille hierin verandering voor diegenen die in België verblijven.
Zoals met elke baanbrekende wetgeving zal de toepassing van dit nieuw familierecht tijd en geduld vragen omdat het ook rekening moet houden met een maatschappelijke mentaliteitswijziging. Sensibilisering van de gehele bevolking en vorming van alle betrokken actoren zijn van essentieel belang voor het welslagen van dit toch wel revolutionair te noemen project.

Fauzaya Talhaoui
Senator voor spirit

Bibliografie
- Ait Zai N., Bennani F. & Bachour S. (2003). Dalil pour l’Egalité dans la Famille au Magrhreb. Rabat: Editions Collectif 95.
- Buskens L. (1999). Islamitisch recht en familiebetrekkingen in Marokko. Amsterdam: Bulaaq.
- Centrum voor Gelijkheid en Racismebestrijding (2003). Familierecht en personen met een vreemde nationaliteit in België. Brussel: Centrum voor Gelijkheid en Racismebestrijding.
- Combe J. (2001). La condition de la femme marocaine. Parijs: Harmattan.
- Elmadmad K. (2004). La Communauté marocaine à l’Etranger et les Dispositions du Projet du Code de la Famille. Paper Congres in Barcelona, 2004.
- Naciri R. & Nusair I. (2003). L’intégration des droits des femmes du Moyen-Orient et de l’Afrique du Nord dans le Partenariat euro-méditerranéen. Kopenhagen: Réseau euro-méditerranéen des droits de l’homme.
- Foblets M-Cl. (ed.) (1998). Marokkaanse migrantenvrouwen in gezinsgeschillen: wat zijn passende juridische oplossingen? Antwerpen: Maklu.
- Foblets M-Cl. (2002). Le statut personnel musulman devant les tribunaux en Europe.Une reconnaissance conditionelle. In: Pousson-Petit J. (ed.), L’identité de la personne humaine. Etude de droit français et de droit comparé. Brussel: Bruylant.
- Steunpunt Allochtone meisjes en vrouwen (2004). Marokkaanse Vrouwen van hier en ginder, Congrès international des Femmes Marocaines, d’ici et d’ailleurs pour l’Egalité, september 2003, Casablanca.
- Actes du colloque international ‘Femmes et Migrations’. Revue juridique, politique et économique du Maroc, 1996, Rabat.
- Zie http://www.alter.be/moudawana/nl/doc.php voor documenten over de studiedag over de Moudawana op 16 november 2004 in Brussel met steun van het Federaal Ministerie voor Gelijke Kansen.
- Zie ook www.wluml.org (website Women Living under Muslim Law) voor een algemene commentaar op de Moudawana en over de rechten van de vrouw in het Islamitisch familierecht.
- Belgische Senaat, Buitengewone Zitting 2003, Doc. nr.3-27, Wetsvoorstel houdende het Wetboek van Internationaal Privaatrecht van 7 juli 2003 ingediend door mevrouw Jeanine Leduc, de heer Philippe Mahoux, de dames Myriam Vanlerberghe en Nathalie de T’ Serclaes.

vrouwen - feminisme - familierecht - Islam - Marokko

Samenleving & Politiek, Jaargang 12, 2005, nr. 2 (februari), pagina 40 tot 47