Met het verdwijnen van Koen Raes (1954-2011) verloor Vlaanderen meer dan een academicus. Dit is een persoonlijke herinnering aan een denker die het debat leefde en het engagement belichaamde.
Ik ken Koen Raes uit onze studententijd in Gent, begin de jaren 1970. We zijn ongeveer gelijk in leeftijd. Ik herinner me hem vooral uit de seminarielessen van Jaap Kruithof, een van de filosofische sterspelers van toen. Kleine groepen discussieerden en werkten rond het thema democratie. Koen studeerde tegelijk rechten en moraal. Hij ging voortdurend in debat. Hij was gewoon voor het debat geboren. Druk gebaren makend verzon hij ter plekke de meest ingewikkelde redeneringen. Kruithof genoot van een dergelijke student en de student genoot ervan om de prof te tackelen. Hij was pas een waardige tegenstander. Rad van tong, kritisch, links, consequent. Humoristisch ook. En veel lawaai.
Ik heb hem pas jaren later teruggezien. Je hoorde natuurlijk van hem, want hij wrong zich zonder veel moeite in het publieke debat. Over alles had hij een mening en hij kreeg vaak de kans die op de televisie en in andere media te ventileren. Ook dat lag hem uitstekend. Hij werd een toonaangevend intellectueel van een nieuwe generatie en eigenlijk had hij niet veel concurrentie. Ik bedoel niet dat hij een vakspecialist was. Dat was hij ook natuurlijk, maar hij keek verder en vooral dieper. Hij sprak over wat er maatschappelijk toe doet. Maar hij deed er vooral maatschappelijk toe, hij deed relevante uitspraken, waar mensen mee verder konden.
Koen werd academicus, met een doctoraat over John Rawls bij Kruithof. Ik weet niet zo goed of men hem ook een leerling van Leo Apostel kan noemen. Hij schreef een teder stuk in een boekje dat na het overlijden van de grote Vlaamse filosoof gemaakt werd, met getuigenissen van collega’s die hem gekend hebben. Koen Raes heeft hem goed gekend, vooral na zijn studies en nog het best nadat Apostel vroegtijdig als emeritus de universiteit verlaten had. Dat hij zo weinig bij hem studeerde is merkwaardig, want in zijn studententijd was Apostel juist in de bloei van zijn professoraal leven. Vooral in de seminaries hingen de studenten aan zijn lippen. Koen was daar niet bij, dacht ik. Misschien was hij op dat ogenblik toch meer jurist dan filosoof. Apostel lijkt me eerder een bewonderde vriend dan een leermeester geweest te zijn, hoewel hij zonder twijfel ook veel aan hem geleerd heeft. Koen was medeauteur van een interviewboek met Apostel.
Hoe dan ook, hij sloot eigenlijk veel meer aan bij Jaap Kruithof. Eenzelfde gedrevenheid, eenzelfde verbale kracht, eenzelfde durf, eenzelfde nabijheid bij zijn studenten. Kruithof was in die periode bijzonder populair. Hij begon zijn grote cursus in de Blandijn met een zogenaamd aperitiefje. De studenten kozen een onderwerp en hij ging erop in. Het kon gewoon van alles zijn, letterlijk niets ging hij uit te weg. De studenten stonden er vroeg voor op om te smullen van de improvisatie. Ook Koen Raes sprak en schreef niet alleen over de grote filosofische of maatschappelijke vraagstukken. Yves Desmet scheef terecht dat hij een ethicus van het alledaagse was. Eigenlijk gaf hij daardoor aan dat dagelijkse leven een bijzonder statuut. Filosofie moet over het dagelijkse leven gaan, is een oefening in dagelijks leven. Goede filosofie toont de weg naar het goede leven. Kruithof en Raes waren daar elk op hun manier mee bezig. Het waren geen kamergeleerden die zich uitputten in eindeloze interpretaties van voorgangers. Beide hebben een tijd columns geschreven, die later in boekvorm verschenen. Ze waren niet allemaal van dezelfde hoogte, maar er zaten veel pareltjes bij.
En toch was er een verschil. Koen heeft het zelf aangeduid in een huldeboek voor Jaap Kruithof. Deze was niet bezig met het haalbare. Een compromis was geen optie. Gelijk hebben is gelijk krijgen. Kruithofs denken is een verantwoordelijkheidsdenken, schrijft Raes, geen oplossingsdenken. Hij had dat zelf niet, misschien door zijn juridische opleiding vermoedt hij. Hij wilde wel oplossingen. Kruithof noemde dat Koens neiging tot sociaaldemocratie. Het is de oeroude discussie of een intellectueel zijn handen mag vuil maken, of hij iets meer moet doen dan de anderen een geweten schoppen. Kruithof hield niet van vuile handen en stak graag zijn vingertje omhoog. Dat gevoel van ‘Ik ben de enige consequent linkse persoon in Vlaanderen’, dat had Koen Raes niet. Je voelde je niet gemakkelijk wanneer je iets gedaan had dat botste met zijn analyse. Hij had natuurlijk gezag, ongetwijfeld. Maar anders dan Kruithof had hij niet die predikantenroeping.
En hij zocht wel degelijk een weg om te wegen op de politiek. Hij koos nooit voor echt klein links, maar werd op een bepaald moment communist. Ik ken daar geen details van, maar mij lijkt ook dat wel degelijk een keuze geweest te zijn voor oplossingen. Wellicht zijn er vandaag niet veel mensen die zich nog kunnen voorstellen dat de KP een uitzicht kon bieden op enige werkelijke politieke realisatie. Toch is er in de jaren 1980 een tijd geweest dat dit er in leek te zitten. Er was altijd een harde kern van stalinisten en die heeft het uiteindelijk gehaald. Ze hebben wat er levensvatbaar was gekraakt. Maar er was ook een verzet, een verzuchting, een verjonging. Er was op een bepaald moment zelfs een uitzicht dat die partij een echt linkse en zelfs groene partij zou worden, inclusief een Vlaamse partij. Ik weet niet of Koen dit zo zag, maar het lijkt me toch hoogst waarschijnlijk. En dat hij niet aan de kant van die oude stalinisten stond is evident.
In die periode werd hij hoofdredacteur van het Vlaams Marxistisch Tijdschrift. Hij publiceerde ook een boek over het neoliberalisme en een over socialisme. In Aan hen de keuze legt hij de ideologische wortels bloot van het neoliberalisme. Von Hayek en Nozick spelen daarin natuurlijk een hoofdrol. Maar hij kent toch meer dan dat, ook Ayn Rand bijvoorbeeld, die recent door Hans Achterhuis als een oerbron voor het kapitalisme in het zoeklicht gezet werd. Maar hij toont ook de wortels van de jonge Verhofstadt. Deftig rechts noemt hij het. De uitdrukking ‘neoliberaal bezitsindividualisme’ is voor hem cruciaal. Het boek uit 1983 lijkt me absoluut niet verouderd. In Socialisme in de postmoderniteit hervat hij zijn analyse van het neoliberalisme, maar hij klaagt vooral aan dat het socialisme geen alternatief aanbiedt, ideologisch impotent geworden is. In de inleiding schrijft hij dat het socialisme verdwaald is. Hij voegt daar aan toe dat dit op zich helemaal niet erg is. Het wordt pas erg wanneer de dwaling deugd geworden is. Men klampt zich vast aan zekerheden of men grijpt terug naar nog oudere zekerheden.
Uiteindelijk is hij bij de socialistische partij terecht gekomen. Hij werd op een bepaald moment zelfs verkozen tot gemeenteraadslid in Gent. Kruithof kreeg gelijk en toch weer niet. Er was kennelijk een neiging tot sociaaldemocratie. Hij wou mee aan de weg timmeren en niet aan de kant staan kijken hoe anderen er toch maar niet in slaagden de socialistische doelstellingen te realiseren. Maar het viel hem moeilijk. Een vrij en onafhankelijk denker zet zichzelf niet zo gemakkelijk opzij. Zwijgen omwille van partijdiscipline moet hem zelfs fysieke oprispingen bezorgd hebben. Hij heeft het oprecht geprobeerd, maar misschien was hij dan toch net te veel verantwoordelijkheidsdenker en net te weinig oplossingsdenker. Zo kon hij met geen middel de Agusta-affaire verteren.
Net in die periode heb ik Koen opnieuw ontmoet. Hij was al een tijdje hoofdredacteur van Samenleving en politiek toen hij mij vroeg om in de redactie te komen. Ik vond het een eer. De redactie vergaderde in het begin nog in de lokalen van de studiedienst van de partij, met de fameuze Sevi-boterhammen er bovenop. Duistere en muffe kamers, waar het altijd weer een probleem was om na de vergadering buiten te komen. De Agoragalerij sloot immers om 20 uur. Koen leidde de vergaderingen met professionele hand. Een goede vergadering mocht niet meer dan twee uur duren, zei hij en hij hield er zich aan. Hij zorgde ervoor dat het blad over meerdere nummers in elkaar gestoken werd en deelde vlotjes werk uit. Geen sprake van dat een redactielid zich kon beperken tot een passieve deelname. Je moest mensen contacteren, toch af en toe stukken schrijven en vooral om beurt een edito produceren. Ik vergeet nooit de momenten waarop hij vaststelde dat het volgende edito nog aan niemand toegewezen was. Hij keek streng rond en duwde zijn bril tegen zijn neus. Het hielp niet om toevallig naar je papieren te kijken. Met zachte, maar onweerstaanbare dwang werd je met huiswerk weggestuurd. Iedere redactievergadering werd er ook heftig inhoudelijk gediscussieerd. De deelnemers wisselden, maar Koen was altijd in de discussie gemengd. Altijd spits, erudiet en met visie. Maar het bleef heel gezellig, er werd enorm veel gelachen.
Als nu naar deze periode terugverwezen wordt, is de kans groot dat iemand het heeft over de tijd dat Sampol een blad van de socialistische partij was. Het werd door de partij uitgegeven en voor een flink stuk ook betaald. Het blad was gewoon niet te financieren met de opbrengst van de abonnementen. De hoogste oplage lag rond de 1000 exemplaren en daarvoor werd er op een bepaald moment zelfs een reclamebureau ingeschakeld. Zonder steun van de partij kon het dan ook niet blijven duren. En toch durf ik stellen dat die partij geen druk uitoefende, op een enkele oprisping na wanneer weer iets geschreven werd dat de partij net te veel in haar blootje zette. Koen Raes zou anders niet gebleven zijn. Bij mijn weten werden teksten nooit aangepast omdat de partij dat vroeg of omdat de hoofdredacteur vreesde dat de partij kwaad zou worden.
Na een desastreuze verkiezingsuitslag voor de socialistische partij heeft Koen de overname door de Stichting Gerrit Kreveld onderhandeld. Hij loodste het blad naar een veilige haven, waar het vandaag nog thuis is. In die overdracht zorgde hij ook voor de redactionele onafhankelijkheid. Na een tijd droeg hij het hoofdredacteurschap over. Hij wou gewoon niet te lang blijven. Ik zag hem niet vaak terug en nog slechts een maal bij een Sampol-evenement, toen zijn opvolger op zijn beurt vertrok. Hij was wat stilletjes geworden. Geleidelijk is hij ook uit het publieke debat verdwenen. Hij kwam niet meer in de media en er kwamen ook geen columns meer. Ik weet niet wat er hem overkomen is en het zijn ook mijn zaken niet. Ik weet alleen dat Vlaanderen een groot intellectueel verloren heeft. Ik kan niet verbergen dat dit mij niet alleen met droefheid, maar ook met een zekere wanhoop vervult.
Herlees het allereerste edito van Koen Raes als hoofdredacteur van Samenleving en politiek uit 1994. De tekst is verbazend actueel.