Wat drijft het neoliberalisme en hoe keren we het tij? Dit boek biedt een scherpe en toegankelijke gids door de ideologie van onze tijd.
Het neoliberalisme is zonder twijfel de dominante ideologie vandaag. George Monbiot en Peter Hutchison brachten een welgekomen introductie, waarin ze op een zeer toegankelijke manier beschrijven wat deze ideologie precies inhoudt, hoe ze kon uitgroeien tot de dominante ideologie, wat de nefaste gevolgen zijn voor de samenleving, en wat we moeten doen om het tij te keren.
Het neoliberalisme vertrekt vanuit een mensbeeld waarbij competitie het leidmotief is. Ons gedrag stoelt op zelfingenomenheid en hebzucht, wat leidt tot vooruitgang, want via de markt wordt talent en hard werken beloond, waarbij de rijkdom die de winnaars bekomen doorsijpelt naar de rest van de samenleving. De overheid laat het best de markten zoveel mogelijk vrij. Tot daar niets nieuws onder de zon. Het klassiek liberalisme was altijd al voorstander van een laissez nous faire. Adepten van het neoliberalisme willen de markten echter volledig vrijmaken en daarom weerstand zoveel als mogelijk uitschakelen, en dus de markt ontdoen van democratie.
Adepten van het neoliberalisme willen de markten volledig vrijmaken en die ontdoen van democratie.
Dat komt uiteraard niet vanzelf tot stand. De grondleggers van het neoliberalisme, Hayek op kop, waren reeds in de jaren 1940 actief, maar hun gedachtegoed stootte alleen maar op afkeuring. De jarenlange sociale ellende was integendeel de ideale voedingsbodem voor denkbeelden met nadruk op volledige tewerkstelling, herverdeling van rijkdom en uitbouw van overheidsdiensten, zoals Keynes die met succes in de markt kon zetten. Het zou duren tot de stagflatiecrisis van de jaren 1970 vooraleer de neoliberalen gehoor zouden krijgen. Zoals vaak het geval is, zijn crises het moment waarop een systeembreuk kans maakt. Maar niet zonder jarenlange en grondige voorbereiding. Het neoliberale gedachtengoed werd en wordt massaal gesponsord door kapitaalkrachtigen en ondernemers, via een waaier aan verenigingen en denktanks, zoals de Mont Pelerin Society, The Heritage Foundation of het Britse Institute of Economic Affairs. De auteurs hebben het over een ware Neoliberale Internationale. Veel van hun kaderleden kwamen terecht in administraties en op kabinetten van de conservatieven in het VK en de VS. Met Reagan en Thatcher kwam de eerste politieke doorbraak van het neoliberale gedachtengoed, maar de echte doorbraak werd bereikt toen de progressieve partijen die eerlang een totaal tegengestelde visie hadden, nu ook overstag gingen: met De Derde Weg zouden Democraten en sociaaldemocraten als Clinton en Blair de kerngedachten van het neoliberalisme omarmen. Meer recent kwam het neoliberale gedachtengoed in een nog hogere versnelling. Met de internationale doorbraak van rechts-populisten wordt die boodschap luid en schaamteloos verkondigd. Monbiot en Hutchison linken dit aan verschuivingen binnen het kapitalisme zelf, waarbij oligarchen - zoals de techbro's - het stilaan overnemen van de klassieke bedrijfswereld. Van een 'zindelijk' kapitalisme naar een oorlogskapitalisme. Terwijl de eersten nog een zeker belang hechten aan een stabiel regelgevend beleidskader, zijn de laatsten ronduit voorstander van volledige vrijheid en dus afbouw van de overheid. In de kern van het neoliberalisme schuilt een verlangen naar ontsnapping aan belastingen, internationale wetgeving, sociale verplichtingen, … en democratie. Franklin Roosevelt waarschuwde het Congres al in 1938: 'The liberty of a democracy is not safe if the people tolerate the growth of private power to a point where it becomes stronger than their democratic state self. That, in its essence, is fascism.'
Politieke aanhang staat echter niet gelijk aan sociaaleconomische succes, wel integendeel: de neoliberale periode ging gepaard met de terugkeer van grotere inkomensongelijkheid, het ontmantelen van overheidsdiensten, de deregulering van de financiële wereld met de bankencrisis van 2008 als gevolg, de klimaatontwrichting. De negatieve bijklank zorgde er zelfs voor dat voorstanders steeds minder het woord neoliberalisme in de mond nemen. De doctrine wordt hierdoor onzichtbaar, wat dan weer het voordeel heeft dat het lijkt alsof het niet om een afwijkende ideologie gaat, maar wel de normale, natuurlijke toestand zou zijn. Ondanks de tegenvallende resultaten op het terrein zijn neoliberalen erin geslaagd om het geloof in een alternatief te ondergraven ('there is no alternative'), de verantwoordelijkheid in de schoenen te schuiven van het individu zelf ( 'there is no such thing as a society') en - in tijden van rechts-populisme - de aandacht af te leiden van de echte bedreigingen naar verzonnen bedreigingen zoals 'woke' universiteiten.
Wat te doen? De auteurs erkennen de krachttoer van de neoliberalen om van een hoogst onpopulaire theorie uit te groeien tot de dominante ideologie vandaag. Om dat te lijf te gaan, is in de eerste plaats een sterk verhaal nodig dat bruggen kan slaan tussen verschillende groepen. Een verhaal van verbondenheid waarin participatieve of deliberatieve democratie een belangrijke component is - representatieve democratie alleen volstaat immers niet om complexe systemen te sturen - en de focus moet verschuiven van persoonlijke rijkdom naar collectieve rijkdom, via de herwaardering van commons (onder controle van gemeenschappen) en via het inperken van individuele vermogens, limitarisme zeg maar. Een omslag kan niet worden gerealiseerd via een politiek van kleine stapjes, maar vereist - het neoliberale voorbeeld indachtig - een echte systeemverandering.
Een omslag kan niet worden gerealiseerd via een politiek van kleine stapjes, maar vereist - het neoliberale voorbeeld indachtig - een echte systeemverandering.
Het boek van Monbiot en Hutchison is helder geschreven, kort en krachtig. Het staat boordevol denkpistes waarop verder moet worden geborduurd, willen we het neoliberale spook te lijf gaan. Het schetst heel mooi hoe deze ideologie via een ganse machinerie erin is geslaagd om de hegemonie te veroveren. De focus ligt duidelijk op de Angelsaksische wereld, waar de impact van deze doctrine ongetwijfeld veel groter is dan in de meer robuuste welvaartsstaten. Het zou bijzonder interessant zijn om de oefening te maken en na te gaan hoe rechtse denktanks en lobby's ook hier inbeuken op de politiek, pers en samenleving. Interessant lijkt me de holistische benadering waarbij de neoliberale doctrine als brandversneller van het kapitalisme (ook vaak een onzichtbare term) mee aan de basis ligt van groeiende ongelijkheid, klimaatontwrichting en zelfs de aantasting van democratie. Het is ongetwijfeld juist dat de neoliberale doctrine antidemocratische elementen bevat, maar het lijkt me correcter om te onderlijnen dat de politieke aardverschuiving die we momenteel ondergaan onder Trump en co, ook nationalistische en rechts-conservatieve elementen omvat. Het is bijzonder relevant dat de auteurs aangeven dat verschuivingen in het kapitalisme zelf ( gewicht van oligopoliekapitalisten, groeiend belang van superwinsten en rente) aan de grondslag liggen van dit hyperkapitalisme. Het gaat dus niet louter om een ideeënstrijd maar om een belangenconflict die de gunstige voedingsbodem vormt voor deze antidemocratische doctrine. Om het tij te keren formuleren de auteurs een waardevolle aanzet, al is dit verre van uitgewerkt en onduidelijk wie de actoren zullen zijn van een echte systeemverandering. Experimenteren met lokale participatie is waardevol, maar staat niet in verhouding tot de krachten die moeten worden bedwongen.
Jean-Marie De Baene