Een 12-jarig meisje stelde me onlangs de vraag die we allemaal moeten durven stellen: als onze overheid zomaar de grondwet negeert en grondrechten schendt, waarom laten wij dat dan gebeuren?
"Mijn vraag zal waarschijnlijk de simpelste zijn van allemaal", zei het meisje verontschuldigend. Ze was 12, in een zaal vol volwassenen, en had aandachtig geluisterd naar het verhaal dat ik over de grondwet bracht op uitnodiging van de Gentse Grondwetpatriotten. Haar vraag was niet simpel, maar wel van een verpletterende eenvoud. Het is een vraag waarmee ik ook worstel, en ze komt hierop neer: als onze overheid zomaar de grondwet negeert en grondrechten schendt, waarom laten wij dat dan gebeuren?
Voor het antwoord verwijzen onze politici naar een verkeerd begrepen politiek primaat. Laat ons dat dus uitklaren. Eerst hoe de grondwet dat ziet. En dan wat zij ervan maken.
Een politiek primaat binnen de grenzen van de rechtsstaat
De grondwet gaat over hoe we van macht gezag maken: wie onze machthebbers zijn, hoe ze die mogen gebruiken, en hoe we haar beperken. Alle macht gaat uit van de natie, zegt artikel 33, en de overheid mag haar enkel uitoefenen op de wijze die de grondwet bepaalt. Verkiezingen geven het parlement dus geen mandaat om eender wat te doen. De grondwet zoekt legitimiteit en controle. Het parlement krijgt een belangrijke plaats vanuit een vermoeden dat ze de drie vormen van legitimiteit verenigt - input, throughput en output - maar dat vermoeden is weerlegbaar.
Verkiezingen geven het parlement geen mandaat om eender wat te doen.
Input legitimiteit betekent dat macht vanuit onszelf komt. Daarvoor dienen verkiezingen, maar die zijn niet perfect, en ze staan niet alleen. De grondwet geeft ons vrijheid van vergadering en vereniging, persvrijheid en vrije meningsuiting, precies om iedereen inspraak te geven, op elk moment, ook buiten verkiezingen om. Output legitimiteit betekent dat beleid ons beter maakt: welvaart en welzijn behoudt, met ieders belangen rekening houdt, en grondrechten respecteert. Beleidsruimte wordt zo beperkt door het moreel kompas van onze grondwet. Die legt gedeelde waarden neer die onze samenleving zo belangrijk vindt, dat geen toevallige meerderheid er zomaar van mag afwijken: gelijkheid, vrijheid, menselijke waardigheid, en duurzaamheid, vormgegeven door onvervreemdbare grondrechten. Throughput legitimiteit, ten slotte, geeft aan hoe we van input naar output geraken. Besluiten worden dan genomen op basis van een geïnformeerd en transparant debat.
Dan nog vertrouwt de grondwet het niet helemaal. Ze zorgt voor waakhonden, om parlement en regering met de voeten in de grondwet te houden. Ook daarvoor dienen vrijheid van vergadering en vereniging, persvrijheid en vrije meningsuiting. Maar ook rechters krijgen een grondwettelijk mandaat om besluiten en wetten te toetsen aan wetten, grondwet en grondrechten. Om wetten tegen te houden, richt de grondwet een Grondwettelijk Hof op. Daarin zitten allerlei democratische waarborgen ingebouwd. Zo worden wetten niet vernietigd door 'activistische linkse rechters'. De rechters in dat Hof zijn door politici voorgedragen, uit alle strekkingen, links en rechts, progressief en conservatief, of Vlaams-nationalistisch.
De rechters in het Grondwettelijk Hof zijn door politici voorgedragen, uit alle strekkingen.
Politiek primaat betekent dan dat onze politici beslissen, en daarvoor verantwoordelijkheid nemen. Ze moeten belanghebbenden en deskundigen raadplegen, alternatieven bekijken en impact inschatten, om uiteindelijk zelf te beslissen wat doorweegt en hoe ze de nadelen van hun maatregelen opvangen. Maar altijd binnen de contouren van de grondwet. Politiek primaat staat niet tegenover de rechtsstaat. Ze gaat over de beleidsruimte binnen de grenzen van de rechtsstaat.
Ongebonden macht onder het mom van politiek primaat
Vandaag zien we hoe beleidmakers dat politiek primaat vervormen om te trekken en te duwen voorbij de contouren van de grondwet. Ze beroepen zich op hun verkozen mandaat als een vrijbrief om te beslissen, exclusief en ongebonden. De grondwet organiseert waakzaam vertrouwen, en zij maken daar blind vertrouwen van. Ook als uit alle peilingen blijkt dat een meerderheid van burgers parlement, regering, en politici niet vertrouwt.
Politici beroepen zich op hun verkozen mandaat als een vrijbrief om te beslissen, exclusief en ongebonden.
Ze gebruiken 'activisme' als een scheldwoord, zelfs voor verenigingen. Ze noemen een milieuvereniging als vzw Dryade activistisch, zelfs extremistisch, omdat die naar de rechter trekt om wet en grondwet af te dwingen. Ze leggen adviezen naast zich neer, ook als dat zich als een boemerang tegen hen keert en ons handenvol geld kost, over groenstroomcertificaten bijvoorbeeld, of een terugdraaiende teller.
Ze zijn niet onder de indruk van tienduizend arresten die hen opleggen om asielzoekers op te vangen, geïnterneerden zorg te bieden, gevangenen in menswaardige omstandigheden op te sluiten, subsidies uit te betalen, of afgesproken klimaatdoelen na te streven. Ze betalen geen dwangsommen, en zijn daar trots op. Het wordt gemeengoed, en het spreidt uit naar alle bestuursniveaus. Bij de Raad voor Vergunningenbetwistingen kunnen we lezen hoe het Antwerps provinciebestuur zich niet gebonden voelt door zijn arrest omdat het dat als een 'standpunt' beschouwt, een mening die het zomaar naast zich neer kan leggen.
Waarom laten wij dat gebeuren? Omdat het stap voor stap gebeurt en verpakt wordt met mooie woorden.
Waarom laten wij dat dan gebeuren, was de vraag van het 12-jarig meisje. Omdat het stap voor stap gebeurt en verpakt wordt als een Trojaans paard: met mooie woorden als democratie, politiek primaat en algemeen belang, waarvan de inhoud stelselmatig wordt vervormd. Het podium dat de redactie van SamPol mij biedt met deze reeks columns, geeft mij gelegenheid om dat discours te ontrafelen, en de grondwet voorop te stellen. Laat dat dan mijn missie zijn.