Waarom duikt in protesten overal ter wereld een lachende piratenvlag op?
Mijn vriend hield die vroege lentedag op de speelplaats het been stijf: ik moest die serie over piraten echt lezen. Ik was op dat moment echter volledig in de ban van Naruto, een Japanse serie over ninja's die elkaar constant bestoken. Twintig jaar later heb ik de ninja-reeks al lang opgeborgen, maar van het piratenverhaal lees ik nog steeds elke week het nieuwe nummer. Daarin ben ik niet alleen: One Piece is vandaag de meest succesvolle Japanse mangaserie ooit, met (volgens sommige bronnen) wereldwijd meer dan 500 miljoen verkochte nummers.
Die mondiale populariteit laat zich op vele terreinen voelen en is op dat vlak vergelijkbaar met andere populaire fictiereeksen zoals Harry Potter. Gaande van Lego-sets tot videogames en themaparken, deze fictieseries en hun culturele uitingen zijn indicatief voor de geglobaliseerde (neoliberale) samenleving die de laatste drie decennia vorm heeft gekregen. Commerce en cultuur gaan daarbij hand in hand. Het is in deze wereldwijde culturele en economische ruimte immers niet meer voldoende om een spannend stuk fictie te schrijven: het moet ook kunnen worden gecommercialiseerd.
Maar in tegenstelling tot soortgelijke culturele producten is One Piece recent in politieke ruimtes en (online) discussies opgedoken. In Aziatische landen zoals Indonesië en Nepal, maar ook in onder meer de VS en Madagaskar dook de herkenbare piratenvlag - een doodshoofd met een strohoed, verwijzend naar de bijnaam van het hoofdpersonage, 'Strawhat' Luffy - steeds opnieuw op in het straatbeeld. De aanwezigheid van de vlag slaat (politieke) commentatoren met verstomming, waardoor de serie nogal oppervlakkig wordt voorgesteld.
Commentatoren verwijzen daarbij wel naar een belangrijke rode draad in het verhaal. Het gaat om een piraat die het samen met zijn vrienden opneemt tegen de autoritaire 'World Government' en zijn militaire staatsapparaat. Die uitleg vat slechts een deel van het verhaal. Het mist naar mijn aanvoelen de dieperliggende betekenissen en bijgevolg de redenen waarom het precies deze serie is die in de recente protesten zo aanwezig is.
Humor
Op het eerste gezicht is er niets uitzonderlijks aan One Piece. Het bijna 20-jarige epos van de Japanse manga-artiest Eiichiro Oda vertelt de avonturen van een jonge piraat (Monkey D. Luffy) die de woeste zee trotseert om de legendarische schat - de 'One Piece' - te vinden, en zo 'Koning van de Piraten' te worden. Het is een verhaal over vriendschap en avontuur, met op momenten ruimte voor actie en gevechten. Dat zijn thema's die volledig passen in het Shōnen Jump-magazine, het wekelijkse Japanse mangatijdschrift waarin One Piece wordt gepubliceerd.
In tegenstelling tot veel andere series in het magazine heeft Oda's serie wel een unieke factor: het is al die tijd 'onnozel' gebleven. Op zich is dat vrij opvallend. Veel series in het _Shōnen-_genre (waarnaar het magazine is vernoemd) beginnen immers vanuit eenzelfde ludiek uitgangspunt, maar naarmate het verhaal vordert, neemt een dramatische ondertoon gaandeweg de bovenhand. One Piece behoudt veel meer een balans tussen drama en humor.
De lach is het middel bij uitstek om een autoritaire overheid uit te dagen
Sterker nog: de lach - gesymboliseerd in de piratenvlag - is het middel bij uitstek om een (zichzelf al te serieus nemende) autoritaire overheid uit te dagen. Het 'onnozele' is daardoor geen fait divers, maar een cruciaal (politiek) instrument dat ook in de protesten weerklank vindt. Humor heeft immers een enorme subversieve kracht die de 'gevestigde' macht aan zichzelf doet twijfelen. Zoals de Nederlandse sociale historica Marjolein 't Hart het stelde: "humour and laughter can serve as a powerful tool in social protest".
Dit wordt nog duidelijker wanneer we de onnozelheid van One Piece vergelijken met het 'dramatische' gebruik van een serie zoals Lord of the Rings. De reeks is, mede dankzij het succes van de filmtrilogie in de jaren 2000, net als One Piece uitgegroeid tot een globaal cultureel product (het heeft dus ook vanzelfsprekend zijn eigen Lego-sets). En Lord of the Rings is in recente jaren ook politiek relevant geworden, zij het vanuit een compleet ander perspectief: het dient onder meer als inspiratie voor twee bedrijven van de Amerikaanse conservatieve miljardair Pieter Thiel (Palantir & Anduril) en vormt een belangrijke inspiratiebron voor de Italiaanse premier Georgina Meloni.
De onderliggende gedachte achter het gebruik rust op een (klassieke) voorstelling tussen een intrinsiek goed en een intrinsiek kwaad, waarbij - met alle dramatische flair - het goede moet worden beschermd tegen alle vermeende kwade krachten (zoals immigratie, woke, klimaatverandering). Lord of the Rings vormt zo een cultureel pleidooi voor het behoud van een traditionele(re) samenleving, die enkel te redden valt als we terugvallen op de 'goede' essentie (geloof, heterohuwelijk, enzovoort) die de samenleving in een (niet zo) ver verleden 'groots' had gemaakt.
Lord of the Rings is geen inherent dramatische serie, maar het recente gebruik van de serie als cultureel fundament voor (meer) conservatieve, behoudsgezinde figuren onderstreept hoe One Piece, net door zo 'onnozel' te zijn, door jongere generaties gebruikt wordt om de status quo in vraag te stellen.
Vrijheid
Het in vraag stellen van de status quo onthult daarenboven nog een ander wezenlijk aspect van de serie. One Piece is immers in de eerste plaats een verhaal over vrijheid en, daaraan gekoppeld, een kritische commentaar op de traditionele geschiedvisie. Het is veelzeggend dat één van de bemanningsleden van de piratenbende een archeologe is die al van kleins af aan als één van de gevaarlijkste personen ter wereld wordt gebrandmerkt door de overheid. Naarmate de serie vordert, wordt het duidelijk dat de autoritaire macht koste wat kost een specifieke eeuw aan geschiedenis verdoken wil houden voor de bevolking, en de archeologe als één van de enige in staat is om die 'verloren' geschiedenis te lezen.
Het avontuur van het hoofdpersonage biedt een alternatieve geschiedvisie, weg van de gekende versies
Geschiedenis vormt in de ogen van de overheid daardoor een fundamenteel gevaar omdat het haar legitimiteit in vraag kan stellen. Zo krijgt de zoektocht naar de 'One Piece'-schat een diepere (geschiedfilosofische) betekenis in het verhaal die ook in de protesten wereldwijd weergalmt. Het avontuur van het hoofdpersonage biedt een alternatieve geschiedvisie, weg van de gekende versies, de 'grote' verhalen en de 'grote' figuren. Het geeft daarentegen een vrijheid aan elk individu om in zijn eigen tijd en ruimte zijn eigen verhaal te schrijven.
Het wordt gaandeweg in het verhaal immers duidelijk dat het hoofdpersonage, net zoals vele anderen, een erfgenaam blijkt te zijn van die 'verloren' eeuw. Het impliceert daardoor een zekere cyclus in de geschiedenis die enerzijds elk individu vastzet, maar tegelijkertijd de mogelijkheid en vrijheid biedt om (met de nodige humor) uit die vastgeroeste systemen te breken.
Het zijn die twee idealen - humor en vrijheid - die zo kernachtig samenkomen in de piratenvlag, en bijgevolg steeds opnieuw opduiken in de protestacties. Vraag blijft echter waar het schip van de verschillende protestacties zal landen. Is dit een volgend verhaal in de lange cyclus van hoop en vervolgens teleurstelling van protestacties, of zal de 'One Piece' nu gevonden worden? Enkel Strawhat Luffy & de vaandeldragers weten het antwoord.