Jaren van vrouwenprotest, juridische strijd en burgerinitiatief vloeiden in 2023 samen in één massale keuze tégen de uiterst rechtse regering van Recht en Rechtvaardigheid (PiS). Maar acht jaar afbraak van de rechtsstaat laat zich niet zomaar herstellen, zien we vandaag.
Op 15 oktober 2023 stonden in Warschau jonge mensen urenlang aan te schuiven om te stemmen. Sommigen zaten op de grond tegen de muur van het stemlokaal, anderen haalden koffie voor elkaar. Op sociale media verschenen foto’s van wachtrijen die tot diep in de nacht bleven staan. Toen rond drie uur ’s nachts de laatste kiezers hun stem uitbrachten, was het duidelijk dat deze verkiezingen historisch waren.
Met een opkomst van 74,3% – de hoogste sinds 1989 – had Polen iets uitzonderlijks meegemaakt. Niet alleen stond een regeringswissel op het spel, maar de Poolse democratie. Acht jaar lang had Recht en Rechtvaardigheid (PiS), de uiterst rechtse, populistische partij, de democratische rechtsstaat hertekend. Toch verloor het zijn meerderheid en kon een brede coalitie onder leiding van Donald Tusk aantreden.
Die electorale doorbraak kwam niet uit het niets. Ze was het resultaat van een lange periode van een veerkrachtig middenveld, juridische strijd, organisatorische professionalisering en coalitievorming met burgerbewegingen.
2015-2023: opbouw veerkrachtig middenveld
Om te begrijpen welke impact het middenveld en burgerinitiatieven hadden op de verkiezingen van 2023, moeten we terug naar 2015, het jaar waarin de extreemrechtse partij ‘Recht en Rechtvaardigheid’ (PiS) aan de macht kwam en een proces op gang bracht dat de Poolse democratie fundamenteel zou hertekenen.
De uitholling van de democratie concentreerde zich onder andere op hervormingen van de rechterlijke macht, politisering van het Grondwettelijk Hof, aantasting van mediapluralisme en de ongelijke inzet van staatsmiddelen tijdens verkiezingscampagnes. Internationale organisaties zoals Civicus Monitor en Freedom House registreerden in deze periode een duidelijke achteruitgang van de democratische rechtsstaat en een krimpende ruimte voor het middenveld.
Precies in die verschuiving ontstond een nieuwe dynamiek van verzet en tegenmacht, die zich gelijktijdig in uiteenlopende domeinen manifesteerde. Rechters protesteerden tegen disciplinaire sancties en verschenen in toga’s op straat. Journalisten richtten alternatieve mediaplatformen op om onafhankelijke berichtgeving te garanderen. Milieuactivisten organiseerden zich tegen grootschalige ontbossing in het Białowieża-bos, één van de oudste bossen van Europa. Vrouwen kwamen massaal op straat tegen de verstrenging van de abortuswetgeving. Burgers organiseerden zich collectief om opvang en eerstelijnshulp aan te bieden aan vluchtelingen uit Oekraïne, of deze die vast zitten in de bossen aan de grens van Wit-Rusland.
Een deel van de initiatieven tegen de uitholling van de democratie ontstond spontaan als directe reactie op de beslissingen van de overheid. Sommige organisaties werkten reeds rond zeer specifieke thema’s, anderen hadden een bredere maatschappelijke agenda. Wat hen allemaal verbond, was het zoeken naar nieuwe vormen van organisatie en verzet. Door de snelheid waarmee de uitholling van de democratie gebeurde, was het middenveld genoodzaakt om de klassieke manieren van organiseren, te herdenken en de handen in elkaar te slaan.
Organisaties die voordien nooit samenwerkten, vonden elkaar
Eén van de belangrijkste vernieuwingen voor het Poolse brede middenveld tijdens de periode van 2015-2023 was het ontstaan van brede sectoroverschrijdende samenwerkingen en nieuwe coalitievormingen. Organisaties die voordien rond strikt afgebakende thema's werkten en nooit samenwerkten, vonden elkaar. Juridische experts werkten samen met grassrootsbewegingen, mensenrechtenorganisaties zochten aansluiting bij lokale besturen. Vrouwenrechtenorganisaties kregen ondersteuning van en expertise door milieubewegingen. De nieuwe, repressieve politieke context dwong tot een volledige herdenking van het maatschappelijk middenveld. Waar de overheid de macht concentreerde, creëerde het middenveld nieuwe strategieën.
Zoals een activist in een interview met de Batory Foundation het verwoordde: ”In fact, all activism has changed. The activism we knew and were used to, ways of doing advocacy based on democratic mechanisms, on civic participation, monitoring, applying to relevant bodies, writing petitions or dialogue with the authorities, were completely ineffective. This was completely not the time for them. And a whole generation of grassroots activists came to the fore, who got involved in political, civic activities, engaged in street resistance actions, marches, protests.”
Binnen die bredere evolutie van heruitgevonden activisme vormde 2020 een kantelpunt. In oktober 2020 oordeelde het Poolse Grondwettelijk Hof dat abortus in het geval van ernstige foetale afwijkingen ongrondwettelijk was, waardoor één van de belangrijkste juridische grondslagen voor legale abortus in Polen werd weggenomen. In de praktijk viel daardoor 98% van de procedures die eerder binnen de wet waren toegestaan weg, en werd abortus vrijwel volledig verboden, behalve in gevallen van verkrachting, incest of een bedreiging voor de gezondheid of het leven van de moeder.
In meer dan 600 steden en gemeenten kwamen mensen de straat op en legden vrouwen het werk neer
Deze beslissing vormde de directe aanleiding voor de massale vrouwenprotesten door heel Polen, bekend als de 2020-2021 Strajk Kobiet, met het symbool van de rode bliksemschicht die honderdduizenden mensen op de been brachten. Demonstraties vonden plaats in grote steden als Warschau en Krakau, maar ook in kleinere gemeenten en dorpen waar publieke oppositie tegen de regering voordien minder zichtbaar was. In meer dan 600 steden en gemeenten kwamen mensen de straat op en legden vrouwen het werk neer. Waar eerdere mobilisaties vaak werden gedragen door juristen, academici of stedelijke middenklassegroepen, bracht 2020 een bredere, jongere en uitgesproken generatie naar voren.
Terwijl op straat een nieuwe generatie haar stem liet horen, reikten middenveldorganisaties en burgers ook de hand uit naar internationale partners en bondgenoten. Activisten bouwden contacten op met Europese instellingen en alle informatie over de hervormingen van de rechterlijke macht werd gedeeld met de Europese Commissie. Volgens verschillende activisten zou, zonder de Europese Commissie te informeren over de ondermijning van de rechtsstaat in Polen, de individuele rechtszaken aangespannen door rechters op zichzelf niet volstaan hebben om de hervormingen van de rechterlijke macht af te remmen.
De veranderde politieke context had ook onverwachte gevolgen voor financiering. Organisaties die werkten rond migratie, LGBTQI-rechten of vrouwenrechten werden regelmatig negatief geframed in publieke media en verloren toegang tot overheidsmiddelen. Tegelijk zagen vele van deze organisaties een sterke stijging van middelen via persoonlijke donaties en giften. Verschillende burgers die niet konden of wilden deelnemen aan protestacties of zich openlijk engageren, spraken via financiële steun hun steun uit. Tijdens de grenscrisis met Belarus in 2021 meldden hulporganisaties een plotse toename van giften. Donateurs schreven expliciet dat hun bijdrage bedoeld was als signaal van verzet. “Ons geld moet naar jullie gaan,” schreef iemand, “want zo laten we zien dat we het er niet mee eens zijn.” Doneren werd zo een politieke daad.
Ook op het terrein werden concrete resultaten geboekt. In de strijd tegen de intensieve houtkap in het Białowieża-bos speelden naast milieuorganisaties ook burgers een zichtbare rol. De grassrootsbeweging Polish Mothers on Tree Stumps, trok nationale en internationale aandacht met een symbolische actie waarbij moeders met hun baby’s borstvoeding gaven om boomstronken in het bos. De zaak kreeg Europese weerklank. Het Europees Hof van Justitie oordeelde uiteindelijk dat de houtkap in strijd was met Europese natuurwetgeving en legde Polen een onmiddellijke stop op. Het dossier werd een symbool van hoe lokale mobilisatie, publieke druk en Europese rechtsinstrumenten elkaar konden versterken.
(lees verder onder de foto)
2023: ‘get out to vote’-campagnes
Terug naar 2023. Terwijl de verkiezingsdatum naderde, werd het duidelijk dat de strijd om de rechtsstaat zich niet enkel in de rechtbanken of op straat afspeelde, maar nu ook in het stemhokje. Het middenveld, dat acht jaar lang mobiliseerde voor mensenrechten en tegen de democratische uitholling, zette nu zijn ervaring in voor één duidelijke doelstelling: mensen naar de stembus krijgen.
De multicampagne bestond uit minstens 27 campagnes georganiseerd door verschillende ngo's en burgerbewegingen
Er werden over gans het land ‘get out to vote’-campagnes gelanceerd door tientallen middenveldorganisaties. Deze multicampagne ter bevordering van de opkomst, bestond uit minstens 27 campagnes georganiseerd door verschillende ngo's en burgerbewegingen en was voornamelijk gericht op vrouwen en jongeren. De campagnes werden gevoerd op sociale media en in de vorm van internetadvertenties, sommige werden ook uitgezonden op televisie en radio.
De campagnes bouwden voort op de netwerken die in de voorgaande jaren waren ontstaan. Organisaties die eerder samenwerkten rond rechterlijke onafhankelijkheid, vrouwenrechten of mediavrijheid bundelden opnieuw hun krachten. Ze ontwikkelden online toolkits, organiseerden lokale debatten, verspreidden praktische informatie over stemprocedures en bereikten vooral jongeren via sociale media.
De massale opkomst was op zich al een grote overwinning, maar de cijfers van jongeren die gingen stemmen maakten de omwenteling pas echt zichtbaar. De opkomst bij 18- tot 19-jarigen bereikte maar liefst 68,8%, een spectaculaire stijging ten opzichte van 46,4% in de vorige verkiezingen van 2019. Digitale communicatie speelde daarbij een cruciale rol. Jongeren spraken elkaar aan in hun eigen taal. Op TikTok en Instagram verschenen video’s die uitlegden hoe en waar te stemmen, maar ook waarom dat belangrijk was. Humor en ironie werden ingezet om de drempel te verlagen. Influencers die zich voorheen buiten partijpolitiek hielden, riepen nu expliciet op tot participatie.
Een cruciale rol in de mobilisatie was ook de civiele verkiezingsmonitoring. Wat aanvankelijk was opgezet als een waakhondmechanisme tegen mogelijke onregelmatigheden, groeide uit tot een massale burgerbeweging. Organisatoren hiervan hadden gehoopt enkele honderden vrijwilligers te kunnen mobiliseren. Uiteindelijk meldden zich 27.000 mensen aan om toezicht te houden bij stemlokalen verspreid over het land. De zichtbaarheid van deze waarnemers veranderde het publieke klimaat rond de verkiezingen. Het idee dat burgers zelf waakten over de integriteit van het proces verminderde angst voor manipulatie en verhoogde het vertrouwen in de uitslag. Dat vertrouwen bleek essentieel om mobilisatie te stimuleren.
De hoge opkomst van 2023 kan niet los worden gezien van de civiele mobilisatie die eraan voorafging. In die zin markeert 2023 een nieuw hoofdstuk in de evolutie van het Poolse middenveld. Het toonde dat burgerorganisaties niet alleen tegenmacht kunnen organiseren, maar ook democratische energie kunnen kanaliseren naar institutionele verandering.
Marta Lempart, oprichter van de massale vrouwenprotesten, verwoordde het zo: “Women voted. Young people voted. Saving us all from a nationalist government that hated women and everyone else – LGBT+ persons, refugees, persons with disabilities, but also teachers, doctors and nurses, journalists and scholars, etc. Poland is back!”
(lees verder onder de foto)
Uit onderzoek van de Batory Foundation, dat na de verkiezingen is uitgevoerd, bleek dat ook sociale en economische frustraties een rol speelden in de hoge opkomst.
Aanzienlijk hogere kosten van levensonderhoud veroorzaakten frustratie
Een factor die frustratie veroorzaakte, waren de aanzienlijk hogere kosten van levensonderhoud dan voorheen. De kosten van huisvesting, energie en dagelijkse goederen waren de voorbije jaren fors gestegen. Daarnaast wekte de arrogante houding van de regerende partij ten opzichte van de essentiële behoeften van de samenleving grote irritatie bij de respondenten. Niet alleen hield de PiS-regering geen rekening met deze behoeften, maar ze probeerde de burgers ook wijs te maken dat de situatie in Polen zeer goed was en steeds beter werd.
Voor vrouwen speelde nog een bijkomende factor. Het abortusverbod dat werd ingevoerd door het Constitutionele Hof, dat duidelijk wordt gezien als een orgaan dat onder controle staat van de regerende partij, heeft zowel het gevoel van veiligheid als de persoonlijke vrijheid van vrouwen ernstig geschaad. De scherpe veroordeling van deze houding door vrouwen werd ook gesteund door een deel van de mannen.
Tegelijk was er ook een sterk gevoel van collectiviteit ontstaan. Bij veel mensen, en vooral bij vrouwen, was er een gemeenschapsgevoel, door het besef dat hun verzet tegen de regerende partij niet hun persoonlijke mening was, maar werd gedeeld door veel mensen die gezamenlijk de door PiS opgelegde visie op Polen afwijzen. Velen waren ook van mening dat het grote aantal campagnes en acties om de opkomst te bevorderen, vooral op internet, de indruk wekte dat de verkiezingen erg belangrijk waren en dat iedereen eraan moest deelnemen. Er ontstond als het ware een nieuwe sociale norm: ‘je moet gaan stemmen’, want je stem bij de verkiezingen betekent echt iets en kan veel veranderen.
2023-nu: tussen herstel en blokkade
De verkiezingsnacht van oktober 2023 betekende niet alleen een recordopkomst, maar ook een politieke omwenteling. Na acht jaar regeringsmacht verloor de extreemrechtse PiS haar parlementaire meerderheid. Enkele weken later trad een brede coalitie aan onder leiding van Donald Tusk.
Maar de verkiezingsuitslag betekende geen institutionele reset. Integendeel: de nieuwe regering erfde een staatsapparaat dat in de voorgaande acht jaar grondig was hervormd. De uitdaging was fundamenteel anders dan die van een klassieke machtswissel. Het ging niet alleen om nieuw beleid formuleren, maar om de democratie en de rechtsstaat zelf te herstellen en dat vergt tijd.
Hoe herstel je onafhankelijkheid wanneer de bestaande structuren juridisch verankerd zijn?
De kern van het probleem lag bij de rechterlijke macht. Hervormingen onder PiS hadden geleid tot controversiële, politieke benoemingen in het Grondwettelijk Hof en het Hooggerechtshof. Voor de nieuwe regering rees daardoor een complex dilemma. Hoe herstel je onafhankelijkheid wanneer de bestaande structuren juridisch verankerd zijn? Een te radicale aanpak zou het verwijt kunnen oproepen zelf de rechtsstaat te buigen. Een te voorzichtige aanpak zou teleurstelling veroorzaken bij kiezers die snelle correctie verwachtten. Herstel moest dus gebeuren binnen een juridisch kader dat zelf betwist werd.
Daarbij kwam een tweede blokkade: het presidentschap, dat om de vijf jaar rechtstreeks verkozen wordt en verregaande bevoegdheden heeft, waaronder het beschikken over een vetorecht ten aanzien van wetsvoorstellen. Dat betekende dat ingrijpende wetswijzigingen konden worden tegengehouden of vertraagd. Institutioneel herstel werd zo een onderhandeling tussen verschillende machtscentra, niet enkel een kwestie van parlementaire meerderheid.
Ook de publieke media vormden een complexe uitdaging. Onder PiS waren bestuur en redactionele lijnen sterk gepolitiseerd. De nieuwe regering zette stappen om het bestuur te herstructureren, wat op zijn beurt leidde tot nieuwe controverses over procedure en legitimiteit. De vraag hoe je publieke media depolitiseert zonder zelf van politieke interventie beschuldigd te worden, illustreerde de bredere spanning: herstel in een gepolariseerde omgeving is zelden neutraal.
De relatie met de Europese Unie vormde een derde dimensie van het herstelproces. Tijdens de voorgaande jaren had de Europese Commissie verschillende procedures gestart tegen Polen wegens schending van rechtsstatelijke normen. Europese fondsen waren deels geblokkeerd in afwachting van hervormingen. Met de komst van de nieuwe regering ontstond ruimte voor hernieuwde dialoog. De vrijgave van middelen werd gekoppeld aan concrete stappen richting herstel van rechterlijke onafhankelijkheid.
Toch zou het te eenvoudig zijn om het herstel te reduceren tot juridische correctie. Democratisch herstel kan daarom niet worden opgevat als louter terugkeer naar de status quo. Het vereist een proces waarin institutionele correctie gepaard gaat met maatschappelijke legitimiteit.
Hier komt het middenveld opnieuw in beeld. De organisaties die tussen 2015 en 2023 leerden opereren in een moeilijke context, bevinden zich nu in een andere positie. Hun rol verschuift van defensieve waakhond naar kritische partner. Ze moeten toezien op de uitvoering van hervormingen, transparantie eisen en tegelijk vermijden zelf als partijpolitieke actor te worden gezien. De balans tussen betrokkenheid en onafhankelijkheid wordt delicaat.
Sommige benoemingen en institutionele precedenten zullen nog jaren doorwerken
Is de schade permanent? Dat is de vraag die boven het herstelproces hangt. Sommige benoemingen en institutionele precedenten zullen nog jaren doorwerken. Vertrouwen in publieke instellingen is kwetsbaar en herstelt traag. Tegelijk heeft de recordopkomst van 2023 aangetoond dat democratische betrokkenheid levend is.
Misschien ligt daarin de belangrijkste les van deze periode. Democratische erosie kan diep ingrijpen in institutionele structuren, maar ze vernietigt niet automatisch de democratische cultuur. Zolang burgers bereid zijn te mobiliseren, te monitoren en uiteindelijk massaal te stemmen, blijft correctie mogelijk. Of we nu terugblikken op eerdere overwinningen of vooruitkijken naar komende uitdagingen, één inzicht blijft overeind: de democratie blijft slechts overeind dankzij mensen die weigeren haar te laten afglijden.