Met het terugschroeven van een deel van de besparingen in het Vlaamse volwassenenonderwijs, duikt een nieuw mensbeeld op: de homo utilis. Een burger heeft pas waarde als die economisch rendeert.
Er waart een nieuwe mens rond in het beleid. Hij staat nergens beschreven. U vindt hem niet in de grondwet en ook niet in partijprogramma's. Toch duikt hij op: in beleidsnota's, subsidieregels, activeringsplannen en besparingen. Ik heb het over de homo utilis. De nutsmens.
Homo utilis
Economen spraken ooit over homo economicus: de rationele mens die zijn eigen voordeel maximaliseert. In het beleid van de Vlaamse regering verschijnt een andere figuur: de mens als nutsmiddel. Iemand wiens waarde wordt afgemeten aan zijn bijdrage aan de economie. Werken is renderen. En wie niet rendeert, wordt al snel weggezet als een kost.
Dat klinkt abstract, maar wordt concreet wanneer je naar beslissingen kijkt. Neem het beleid van Vlaams minister van Onderwijs, Zuhal Demir (N-VA), rond het volwassenenonderwijs. Eerst werden besparingen doorgevoerd omdat veel opleidingen als 'hobby' werden weggezet. Nu worden sommige maatregelen teruggedraaid omdat bepaalde talen toch 'nut' hebben en 'belangrijk zijn voor de arbeidsmarkt'.
Ook over wat 'nuttig' is, wordt kort door de bocht gegaan. Brede competenties ontwikkelen of iets leren omdat je het graag doet, draagt bij aan leergierigheid. Leren verdient een ruimere blik dan wat direct economisch rendeert. Hoe dichter een opleiding bij de noden van de arbeidsmarkt ligt, hoe meer de gemeenschap betaalt. Een opleiding die verder van dat economische nut afstaat, moet de cursist zelf bekostigen.
De overheid investeert in mensen voor zover zij economisch rendabel zijn
Hier verschijnt de homo utilis. De overheid investeert niet in burgers omdat leren, denken of deelnemen aan cultuur waarde op zichzelf heeft. Ze investeert in mensen voor zover zij economisch rendabel zijn.
De nutsmens heeft een dubbele betekenis. Nut als bruikbaarheid. Maar ook nut als nutsvoorziening: water, gas, elektriciteit. Infrastructuur. Iets wat men aansluit zolang het nodig is en afsluit zodra het niet meer rendeert.
Martha Nussbaum
Dat wringt, vind ik. Democratieën die hun onderwijs herleiden tot economische productiviteit snijden in hun eigen wortels. Het was zopas Internationale Vrouwendag, dus is het passend om het werk van de Amerikaanse filosofe Martha Nussbaum erbij te halen. Zij stelt dat een democratie burgers nodig heeft die kunnen nadenken, verbanden leggen en zichzelf en anderen begrijpen. Een samenleving bestaat uit meer dan werknemers die taken uitvoeren. En onderwijs heeft daar een allesbepalende rol in te spelen.
Een samenleving bestaat uit meer dan werknemers die taken uitvoeren
Daarmee opent zich een vraag: in welke mate stelt een samenleving mensen in staat een leven te leiden dat zij waardevol achten? Dat is een ruimer begrip van vrijheid dan het utilitaire kader van zulks beleid. Het recht om Frans te leren. Om te koken. Om een instrument te bespelen. Om zich na zijn vijftigste te blijven ontwikkelen. Dat zijn geen 'hobby's' of luxes. Dat zijn uitdrukkingen van menselijke waardigheid.
Bovendien wordt de arbeidsmarkt niet alleen de bestemming van onderwijs, maar ook de rechter ervan. Het patroon is duidelijk. Technisch onderwijs wordt gestimuleerd, humane wetenschappen ontmoedigd. We zien dat STEM-richtingen bejubeld worden en dat een richting als kunsteducatie moet overleven op goodwill.
Armoedig beeld
Stap voor stap ontstaat het idee dat kennis alleen waarde heeft als ze economisch inzetbaar is. Nieuwsgierigheid, inzicht en brede vorming worden zo bijproducten: welkom als ze meekomen, maar geen verantwoordelijkheid van de gemeenschap.
Die betutteling en logica wijs ik af. Een samenleving die haar burgers waardeert op basis van hun economische productiviteit houdt op een samenleving te zijn. De homo utilis is een armoedig beeld van wat een mens kan en mag zijn.
Onderwijs is geen dienstmeid van de arbeidsmarkt
Onderwijs - van kleuterklas tot avondschool - is geen dienstmeid van de arbeidsmarkt. Het is de ruggengraat van een beschaving die gelooft dat mensen meer zijn dan hun output. Dat is geen romantisch ideaal. Het is een les uit de geschiedenis. Want samenlevingen die menselijke waardigheid reduceren tot nut lopen vroeg of laat vast.