Louisa Munch

De Britse Louisa Munch (27) is kritisch theoreticus, onderzoeker en een opvallende stem op sociale media. Op Instagram heeft ze 264.000 volgers. In korte video's slaagt ze erin om complexe ideeën over macht, democratie, ongelijkheid en fascisme begrijpelijk te maken voor een breed publiek. Geen sinecure in een tijd waarin sociale media vaak eerder polariseren dan verhelderen. Wij spraken met haar over de aantrekkingskracht van extreemrechts, over neoliberalisme en vernedering, de manosphere, de rol van nostalgie in de politiek en de vraag die alles doorkruist: hoe krijgen we opnieuw greep op de toekomst in deze turbulente tijden?

U bent onderzoeker in de kritische theorie, maar tegelijk ook erg actief op sociale media. Hoe is die combinatie ontstaan? Waarom wilde u academische ideeën online delen met een breder publiek?

"Voor mij zit dat eigenlijk al ingebakken in kritische theorie zelf. Het verschil tussen filosofie in abstracte zin en kritische theorie is praxis.

Ik had een doctoraat geschreven over de crisis waarin we ons bevinden. En op het einde stelde ik mezelf de simpele vraag: wat nu? Ga ik nog een postdoc schrijven? Ga ik hierover blijven praten met andere academici in mooie zalen, waar iedereen de problemen eigenlijk al kent? Ik raakte daar steeds gefrustreerder over.

Begrijp me niet verkeerd: ik hou van de academische wereld. Die ruimte om ideeën te delen, te testen en uit te dagen, is enorm waardevol. Maar ik voelde ook sterk dat die ideeën vastzaten in een soort ivoren toren. Hannah Arendt is voor mij daarin heel belangrijk: zij benadrukt dat denken ook in de publieke sfeer moet plaatsvinden.

Toen ik na een conferentie in Manchester thuiskwam, kende niemand de term 'kritische theorie'. En toch merkte ik dat ik die ideeën al voortdurend aan het vertalen was voor mensen die geen academische achtergrond hebben. Dus dacht ik: waar kan ik dat nog doen en voor meer mensen tegelijk? Sociale media bleken daar het uitgelezen antwoord op.

Ik had absoluut niet verwacht dat zoveel mensen geïnteresseerd zouden zijn. De eerste video's gingen plots viraal en ik dacht: oké, laat ik dan gewoon verder doen. Maar wat mij vooral geraakt heeft, is hoeveel mensen duidelijk op zoek zijn naar een andere taal, een andere manier om naar de wereld te kijken. Kritische theorie heeft mij dat gegeven. En ik hoop dat ik dat nu ook aan anderen kan doorgeven."

U gebruikt sociale media als een vorm van digitaal activisme. Tegelijk zijn het ook plekken waar polarisering en extremisme welig tieren. Hoe kijkt u naar die spanning?

"Die spanning is er absoluut. Platformen als X zijn al een hele tijd een soort woederuimte voor extreemrechts. Hun boodschappen zijn eenvoudig, direct en schijnbaar sluitend: dit is het probleem en dit is de oplossing. Er zit geen complexiteit in, geen uitnodiging tot kritisch denken.

Trump heeft die logica perfect begrepen. Je ziet hem midden in de nacht zijn mening ventileren op Truth Social. Hij gebruikt die directe, onmiddellijke communicatie als politiek wapen. Maar voor mij was de conclusie niet: dan moeten we hetzelfde spel spelen. Mijn vraag was eerder: als dit vandaag het terrein is waar culturele hegemonie wordt gevormd, zoals Antonio Gramsci dat beschrijft, waarom zouden we dat terrein dan zomaar afstaan?

Als je Gramsci serieus neemt, dan moet je ook nadenken over waar ideeën vandaag circuleren: sociale media

Dat is voor mij de inzet. Als je Gramsci serieus neemt, dan moet je ook nadenken over waar ideeën vandaag circuleren, waar mensen hun wereldbeeld vormen, waar taal en betekenis worden betwist. Sociale media zijn het strijdtoneel geworden.

Ik probeer daar niet nog een simplistische tegenboodschap tegenover te zetten. Ik wil mensen geen kant-en-klare antwoorden geven, maar macht bevraagbaar maken. Ik probeer in mijn video's meestal te vertrekken van iets actueel en dan stap voor stap te tonen hoe je daar kritisch over kunt nadenken.

Dat is iets heel anders dan zeggen: dit is er aan de hand en dit moet je denken. Dat is precies de logica van extreemrechts. Ik denk dat sociale media, ondanks alle problemen, ook opnieuw een publieke ruimte kunnen worden. Een plek waar het sociale weer terugkeert in sociale media."

Democratische instellingen staan wereldwijd onder druk. Hoe leest u onze tijd? En hoe zijn we hier terechtgekomen?

"Dat was eigenlijk de centrale vraag van mijn doctoraat: wat is de crisis waarin we zitten? Want iedereen voelt dat het een crisis is, maar bijna niemand kan haar echt benoemen.

Voor mij is het antwoord: het is een crisis van de verbeelding. We kunnen ons nauwelijks nog iets anders voorstellen. We weten dat het huidige systeem niet werkt. We weten dat het vooral werkt voor een kleine minderheid. Maar tegelijk voelen veel mensen zich machteloos.

En wanneer mensen zich machteloos voelen en er geen geloofwaardig alternatief voorhanden is, dan ontstaat er machtsdrang bij mannen die dat vacuüm willen invullen. Mensen grijpen naar figuren die macht uitstralen, precies omdat ze die zelf niet meer ervaren.

Het neoliberalisme is diep vernederend

Daar komt nog iets bij: het neoliberalisme is diep vernederend. Het is niet alleen een economisch systeem, maar ook een verhaal over de mens. Het vertelt ons: als je hard werkt, zal het wel goed komen. Het is het tijdperk van het individu. Dus als het niét goed komt, dan moet het jouw schuld zijn. Dat creëert schaamte, vernedering en woede.

Ik denk dat daar een deel van de aantrekkingskracht van de manosphere en figuren als Trump vandaan komt: ze bieden geen oplossing, maar wel een gevoel van ego, macht en revanche. En dat is gevaarlijk, want het is ook heel emotioneel geladen.

Je kunt mensen niet zomaar rationeel uit zo'n emotionele toestand praten. Je moet die emotie erkennen en er iets anders voor in de plaats stellen. Extreemrechts begrijpt dat heel goed. Zij werkt met verlies, woede, vernedering. Maar wat ze uiteindelijk aanbiedt, is wraak.

Mijn doctoraat ging over nostalgie en dat sluit daar heel nauw bij aan. Als je je geen toekomst meer kunt voorstellen, dan ga je achteromkijken. Dan krijg je slogans als 'Make America Great Again' of 'Take Back Control'. Dat zijn allemaal politieke vormen van nostalgie. Daarom denk ik: de diepste crisis van dit moment is dat we de toekomst niet meer kunnen verbeelden."

U maakt een onderscheid tussen linkse en rechtse nostalgie. Dat is interessant, omdat nostalgie vaak als één emotie wordt gezien. Wat is volgens u het verschil?

"Eigenlijk is nostalgie in het algemeen al een constructie, maar rechts gebruikt het op een heel specifieke manier: als verlangen naar heelheid, stabiliteit en herstel. Het gaat om een terugkeer naar een zogenaamd harmonisch verleden.

Dat zie je in het nationalisme. De natie wordt dan voorgesteld als ooit zuiver, veilig en eensgezind. 'Bloed en bodem', de vaderlandse gemeenschap, het thuisland dat zou zijn afgepakt. Er moet dan ook altijd iemand zijn die daarvoor verantwoordelijk wordt gesteld. In de jaren 1930 waren dat de Joden. Vandaag zijn dat migranten of minderheden of wie dan ook maar kan dienen als zondebok.

Maar je kunt nooit werkelijk terug. Dat is precies het tragische van nostalgie: het verleden waarnaar men verlangt, heeft in die vorm nooit bestaan.

Linkse nostalgie is anders. Links is van oudsher meer op de toekomst gericht, op verandering, op vooruitgang, op verbeelding. Wanneer links nostalgisch is, dan is dat eerder nostalgie naar strijd, naar collectieve emancipatie, naar eerdere momenten waarop mensen samen iets hebben afgedwongen.

Dat is een belangrijke nuance. Voor links kan geschiedenis een bron van kracht zijn, niet omdat het verleden perfect was, maar omdat het laat zien dat verandering mogelijk is. Ik ben daar zelf een voorbeeld van: ik kan vandaag alleen spreken en schrijven omdat vrouwen voor mij gestreden hebben voor onderwijs, voor toegang tot de universiteit, voor politieke rechten.

Toch blijf ik voorzichtig met nostalgie. Het is een gevaarlijke emotie. Uiteindelijk moet politiek niet draaien om teruggaan, maar om de vraag: hoe verbeelden we een andere toekomst?

Ziet u onze huidige situatie evolueren richting fascisme? Is dat begrip nog bruikbaar?

"Ja, ik denk dat het begrip nog steeds bruikbaar is. En ik denk ook dat één van onze grootste problemen is dat we fascisme meestal te laat benoemen, niet te vroeg.

Fascisme is bijna altijd nostalgisch. Mussolini had het in wezen ook over het 'opnieuw groot maken' van Italië. Het draait om een terugkeer naar het vaderland, naar patriarchale orde, naar een homogene gemeenschap. En het is altijd exclusief. Nooit inclusief.

Fascisme heeft geen echt toekomstproject. Het is geen utopie. Het heeft geen positieve horizon

Bovendien is fascisme geen echt toekomstproject. Het is geen utopie. Het heeft geen positieve horizon. Het is een project van afbraak, van wraak, van vernietiging. Het wil alles openrijten, kapotmaken, zuiveren. Daarom is het uiteindelijk ook zelfdestructief.

Wat mij vandaag angst aanjaagt, is precies dat element: die zelfvernietigende drift. In mijn doctoraat eindigde ik met de conclusie dat we op een kruispunt staan. Ofwel beginnen we mensen politiek te vormen, gesprekken te voeren, nieuwe taal en nieuwe toekomstbeelden te ontwikkelen. Ofwel glijden we af naar wat ik 'eindtijd-fascisme' zou noemen. En dat is geen abstract scenario meer. We zien het heel concreet."

Hoe manifesteert dat zich?

"Internationaal zie je dat heel scherp. Wat nu in de VS gebeurt, kun je volgens mij steeds moeilijker anders noemen dan fascistisch. Maar tegelijk moeten we ook eerlijk zijn: het Westen heeft altijd al op fascistische logica's gesteund.

Kolonialisme was ook fascisme. De gewelddadige logica van ontmenselijking, overheersing en uitsluiting werd heel lang geëxporteerd naar elders. Wat we nu meemaken, is dat die logica als een boemerang terugkeert naar de ex-kolonisator.

Wanneer het kapitalisme in crisis raakt, ontstaat er een vacuüm. En fascisme vult dat vacuüm op met zondebokken, met simplistische vijandbeelden, met geweld. Dat zie je hier evenzeer: bij Orbán, Erdogan, in extreemrechtse partijen, in het taalgebruik rond grenzen, natie en identiteit.

Wat mij ook treft, is de snelheid waarmee het gebeurt. Toen ik in 2022 met mijn onderzoek bezig was, had ik niet gedacht dat deze terugkeer zó snel en zó expliciet zou zijn. En toch staan we hier. Dat toont dat het een hellend vlak is.

U eindigt uw posts vaak met: 'There is no democracy without informed citizens, and it is an emergency.' Tegelijk zien we dat veel jongeren, en zeker jonge mannen, beïnvloed worden door de manosphere, complotdenkers en andere problematische influencers. Ziet u een verband tussen toxische mannelijkheid en ons economisch systeem?

"Ja, absoluut. De manosphere is voor mij geen los cultureel fenomeen. Het is een symptoom van de crisis van het neoliberalisme.

Opvallend daarbij is het nihilisme. Veel van die figuren weten heel goed dat wat ze doen schadelijk of verkeerd is. Maar dat maakt hen niet uit. En dat is net wat nihilisme is: het verlies van geloof in een morele orde die groter is dan jezelf.

Voor veel witte mannen, zeker uit de middenklasse, is de ervaring van neergang nieuw

Voor veel witte mannen, zeker uit de middenklasse, is de ervaring van neergang ook nieuw. Vrouwen en mensen van kleur hebben vaak een geschiedenis van collectieve strijd, van bewegingen, van politieke organisatie. Daar bestaan talen en tradities om onrecht te benoemen en om er samen op te reageren. Maar veel mannen hebben dat niet. Zij botsen op het falen van het meritocratische verhaal - het idee dat hard werken automatisch succes oplevert - en ervaren dat als een diepe vernedering. Zonder gemeenschap, zonder politieke taal, zonder solidariteit wordt die pijn omgezet in wrok.

Dat is wat je ziet in de manosphere: pijn die omslaat in wraak. Het is uiteindelijk een zelfdestructief project. Ze sluiten zich af van alles wat ze eigenlijk nodig hebben: zachtheid, verbondenheid, zorg, gemeenschap. Ze reduceren anderen tot objecten of vijanden. En daarachter zit een economische en ideologische orde die hen geleerd heeft dat alleen macht en bezit tellen."

Hoe ziet u de relatie tussen groeiende economische ongelijkheid en de opkomst van autoritaire politiek?

"Dat is voor mij misschien wel de belangrijkste kwestie van allemaal. We moeten de manier waarop we over economische ongelijkheid spreken fundamenteel veranderen. Vandaag doen we vaak alsof rijkdom iets is dat mensen volledig 'verdienen' en armoede iets dat mensen op de een of andere manier aan zichzelf te danken hebben. Maar dat is ideologie. Een samenleving zou niet moeten draaien rond de vraag wie iets verdient. Ze zou moeten vertrekken van de vraag wat mensen nodig hebben om waardig te leven. De overheid zou net moeten garanderen dat mensen toegang hebben tot kinderopvang, gezondheidszorg, onderwijs, ouderenzorg, basiszekerheid.

Neoliberalisme heeft daar een sociaal-darwinistisch verhaal van gemaakt: sommigen zijn gemaakt om te leiden, anderen om te volgen. Sommigen mogen floreren, anderen mogen ten onder gaan.

Het draait allemaal om materiële omstandigheden. Als die veranderen, verandert alles. Wat ik zelf probeer te doen als kritisch theoreticus, is bijdragen aan bewustzijn hierrond door te laten zien dat het systeem deze ongelijkheid produceert. Hoe vertellen we het verhaal van wat we samen kunnen bereiken? Het gaat er niet om elkaar de schuld te geven, en ook niet om miljardairs als zondebok te gebruiken. Dat lost niets op. Het systeem zelf creëert deze ongelijkheid.

Hoe kijkt u zelf naar de toekomst? Ziet u ook lichtpunten?

"Ja, zeker. Anders zou ik dit werk niet kunnen doen.

Er zijn absoluut momenten die hoop geven. Er zijn verkiezingsuitslagen die niemand had zien aankomen, zoals die van Mamdani in New York niet lang nadat Trump verkozen werd als president. Dat toont dat het nog niet beslist is.

We zitten in een moment van breuk. Dat maakt deze tijd gevaarlijk, maar ook open. Er is nog van alles mogelijk. En dat is precies waarom gesprekken, taal en verbeelding zo belangrijk zijn.

Wat we volgens mij moeten doen, is veel sterker vertrekken vanuit mededogen

Wat we volgens mij moeten doen, is veel sterker vertrekken vanuit mededogen. Dat is iets wat extreemrechts fundamenteel mist. Hun politiek drijft op wrok, vernedering en uitsluiting. Wat wij daar tegenover moeten zetten, is een idee van het algemeen belang, van solidariteit, van een toekomst die voor iedereen leefbaar is."

Tot slot: als u één idee zou moeten meegeven dat mensen kan helpen om onze wereld beter te begrijpen, wat zou dat dan zijn?

"Dan zou ik uitkomen bij Walter Benjamin. Hannah Arendt heeft een deel van zijn manuscripten ooit in haar koffer uit Europa meegenomen. In zijn Theses over de filosofie van de geschiedenis schrijft hij iets wat mij enorm bijblijft: er zijn historische momenten waarop alles openbreekt. Geschiedenis is dan geen rustige stroom meer, maar een strijdtoneel.

Hij noemt dat Jetztzeit, 'nu-tijd'. Een moment waarop alles kan kantelen. Niet vanzelf, niet automatisch, niet omdat vooruitgang wel haar werk zal doen. Maar omdat mensen ingrijpen.

Dat idee helpt mij enorm. We leven niet in een periode waarin we toeschouwer kunnen blijven. We zijn allemaal deel van dit moment in de geschiedenis. Passiviteit is ook een keuze en vaak een gevaarlijke.

Daarom zeg ik ook zo vaak: er is geen democratie zonder geïnformeerde burgers, en het is een noodsituatie. Niet om dramatisch te doen, maar omdat het echt een scharniermoment is. Zoals in de jaren 1930 waren er ook mensen die waarschuwden, die een ander pad probeerden te openen, die cultuur en politiek wilden veranderen.

Dat is vandaag opnieuw de opdracht. We moeten een ander verhaal vertellen over wie we zijn, waar we vandaan komen en waar we naartoe willen. Want als wij dat niet doen, dan zullen anderen het verhaal voor ons schrijven."