Willy Claes

Willy Claes, bijna 88 ondertussen, schuifelt traag door zijn huis in Hasselt. Sinds kort heeft hij last van acute reuma. Alles doet pijn. Zelfs zitten aan zijn geliefde piano. Spelen lukt op dit moment al helemaal niet. "Een toonladder wel nog, maar ik kan mijn linkerhand niet meer draaien." Straks komt de huisarts. In de zetel steekt hij het kussen achter zijn rug goed en gaat van start. Koffie in de hand, maar die is twee uur later zo goed als onaangeraakt en koud. Een 'fighting pessimist' noemt hij zich op het einde van het gesprek. "Ik kan het niet laten me zorgen te maken. Als ik 's nachts ergens van wakker lig, dan is het wel de combinatie van nucleaire wapens met AI. Als secretaris-generaal van de NAVO deed ik een aantal theoretische oefeningen rond nucleaire oorlogsvoering. Daar slaap ik nog steeds niet van."

In de living staan fotokaders met de groten der aarde: Bill Clinton, Helmut Kohl, François Mitterand, Yasser Arafat en anderen. Willy Claes heeft in zijn loopbaan vele functies bekleed - parlementslid, partijvoorzitter, minister, vicepremier, gemeenteraadslid - maar zijn periode als secretaris-generaal van de NAVO (1994-1995) zit duidelijk het meest in zijn hart. Dat blijkt ook uit het recente boek 'Willy Claes en Rik Van Cauwelaert. Wat ik nog kwijt wil. Een ultiem gesprek' (Manteau, 2025). Willy Claes is nog steeds goed ingelicht, met uitgebreide internationale contacten. Ook in eigen land werd hij onlangs geconsulteerd in het Euroclear-dossier rond de geblokkeerde Russische gelden, waarbij België recht tegenover Duitsland kwam te staan.

Het moment de gloire voor onze premier in Europa.

"Juridisch had het gebruiken van dat Russisch kapitaal sowieso niet stand gehouden. De Wever had gelijk, ondanks het aandringen van de Duitse Bondskanselier Friedrich Merz. Gelukkig koos de Europese Raad voor de tweede optie: geld lenen op de kapitaalmarkt. Een moment de gloire voor onze premier inderdaad, maar heel glorieus was ook deze oplossing niet. Het was een solution à la belge. Tsjechië, Hongarije en Slovakije waren akkoord, officieel is de unanimiteit er dus, maar moeten financieel niet meedoen. Je zit nu dus met een erkende communistische fractie binnenin."

Hoe schat u de Russische dreiging op dit moment in?

"De Russen beginnen met hun zomeroffensief in Oekraïne, maar staan kortbij het failliet. Het is een oorlogseconomie die overleeft op kredieten van China. Voor ons schat ik de Russische dreiging niet groot in. Zonder ze te onderschatten. De Supreme Allied Commander tijdens mijn tijd bij de NAVO had een kadertje op zijn bureau staan met de tekst: 'Rusland = 6.000 nucleaire koppen'. Dat vergeet ik niet, en daar houden we best rekening mee."

'Rusland = 6.000 nucleaire koppen'. Daar houden we best rekening mee

U was secretaris-generaal op een kritiek moment: ná de val van de Sovjet-Unie en vóór de uitbreiding oostwaarts van de NAVO, voor Poetin nog steeds de reden van de oorlog in Oekraïne.

"Nadat het Warschaupact (het militaire bondgenootschap van communistische landen in Oost-Europa, onder leiding van de Sovjet-Unie, wv) werd ontbonden, engageerden we ons om een nieuwe veiligheidsarchitectuur te bouwen mét Rusland. Boris Jeltsin kreeg een voorstel voor 'NAVO plus een'. Geen enkele structurele beslissing mocht worden genomen zonder voorafgaand advies van Rusland. Jeltsin eiste 'op ongecontroleerde momenten' vetorecht. Dat kon natuurlijk niet. Er kwam wel een Russische ambassadeur bij de NAVO met wie ik wekelijks contact had."

Volgens Poetin werden de Russen bedrogen.

"Er werd langs de twee kanten gelogen. Het pas verenigde Duitsland wilde natuurlijk ook militaire rugdekking. Helmut Kohl was pienter. Hij zag in dat er een militaire bedreiging vanuit Moskou naar het herenigde Duitsland kon komen als je al die Oost- en Midden-Europese landen militair zomaar wat in het luchtledige liet bengelen. Uiteindelijk gaf Gorbatsjov toe en mocht het herenigde Duitsland bij de NAVO."

Maar werd daarna ook niet verklaard dat de NAVO niet verder richting het oosten zou uitbreiden?

"Toen begon inderdaad de dubbelzinnigheid. De West-Duitse minister van Buitenlandse Zaken, Hans-Dietrich Genscher, en zelfs de Amerikaanse veiligheidsadviseur, James Baker, zeiden publiekelijk dat we de NAVO niet verder hoefden uit te bouwen.

President Clinton was voorzichtiger. Dat was juist gezien. De Baltische staten waren een gevaar voor de vrede; zij zouden elke dag een communist tussen hun boterham leggen. Clinton had een formule bedacht om de landen in Oost-Europa te betrekken in de NAVO-familie, zonder dat ze aanspraak konden maken op het fameuze Artikel 5 (een aanval op één lidstaat wordt beschouwd als een aanval op allen, wv). De structuur die Clinton had bedacht, was een Partnership for Peace. Daarbij kregen deze landen geld om hun legers te democratiseren, hun economie te liberaliseren, met als einddoel de integratie in de Europese Gemeenschap - want toen spraken we nog niet over de Europese Unie."

Waarom is dat toen niet gelukt?

"Ik moest van Clinton die formule gaan verkopen in Oost-Europa, aangezien ik daar voordien als minister van Buitenlandse Zaken goede contacten had. Ik trok naar Václav Havel, de eerste president van het nieuwe Tsjechië. Ik legde hem het plan uit. Hij bleef vrij kalm, maar zei: 'U kent de communisten niet. Vroeg of laat staan die hier terug. Wat mij interesseert is Artikel 5, niet uw bureaucratie in Brussel.' Daarna reisde ik door naar Polen. Lech Walesa, de vakbondsleider die president was geworden, had een ander temperament en kafferde me regelrecht uit. Ook hij was alleen geïnteresseerd in Artikel 5.

De uitbreiding van de NAVO naar het oosten was gewoonweg niet tegen te houden

Ik hoor geleerde commentatoren nu van alles zeggen over dat we de NAVO niet naar het oosten mochten uitbreiden, maar die evolutie was op dat moment gewoonweg niet tegen te houden."

Heeft u Poetin ooit persoonlijk ontmoet?

"Ja, in het Kremlin. Hij was toen een allesbehalve zelfzekere spion met een militaire graad lager dan generaal. Later werd hij nummer 2 in het oude Leningrad, en uiteindelijk als grote KGB'er eerst veiligheidsadviseur en dan premier bij Jeltsin. Toen had niemand het idee dat hij een antiwesters type was.

Pas nadien is Poetin gedraaid. Angela Merkel, die was opgegroeid in de DDR en Russisch kon spreken met Poetin, gaf op haar afscheidstournee een niet mis te begrijpen waarschuwing mee: ze herkende hem niet meer. Poetin had zijn bijbel ontdekt: de doegindoctrine, bedacht door ideoloog Alexandr Doegin. Die doctrine stelt dat de Amerikaanse hegemonie over de wereld doorbroken moet worden en dat alleen het Euraziatische Rusland dat kan, onder leiding van de orthodoxe kerk in Moskou."

De ontbinding van de Sovjet-Unie blijft voor Poetin de vergissing van de 20^e eeuw?

"Daar is hij heilig van overtuigd. En het klopt dat het internationaal kapitaal een comeback van de Sovjet-Unie geen kans heeft willen geven. In de laatste dagen van het Sovjetregime kwamen de topbankiers samen in Londen. Redden we Gorbatsjov of niet? Want we wisten dat het niet goed ging. Elke dag vertrokken treinen van Berlijn naar Moskou volgeladen met brood om opstanden te vermijden, zo vertrouwde Kohl me toe. Een lening van 12 miljard dollar door de Wereldbank verdween gewoon. Maar de conferentie in Londen werd een flop.

Landen als Oekraïne maakten van de chaos gebruik om de onafhankelijkheid uit te roepen. Rond die tijd kreeg ik een boze Clinton aan de lijn. Wat gebeurt daar allemaal? Maar die landen waren geen lid van de NAVO. Ik antwoordde hem: 'ik zie niet in wat wij als NAVO in die kwestie kunnen doen'.

(pauzeert) Weet je dat er nooit een inventaris is gemaakt van de nucleaire wapens van de Sovjet-Unie die toen in Oekraïne waren opgeslagen? Plots was daar een nieuw communistisch land dat op een berg nucleaire wapens zat. De Amerikanen zijn er in geslaagd om het grootste deel daarvan op te sporen en op te ruimen, maar 2 procent is verschwunden."

Waar zitten die verdwenen nucleaire wapens dan nu?

"Ik heb twee hypothesen. Ofwel zitten die bij IS. Ofwel zijn die door huidig vredesarbiter tussen Iran en de VS, Pakistan, verkocht aan Noord-Korea. Daar denk je best niet te lang over na …

De uit Oekraïne verdwenen nucleaire wapens uit de Sovjet-periode zitten ofwel bij IS ofwel bij Noord-Korea

Als ik 's nachts ergens van wakker lig, is het wel de combinatie van nucleaire wapens met AI. Als secretaris-generaal maakte ik een theoretische oefening mee van een tactisch nucleair conflict tussen de NAVO en een niet nader genoemde mogendheid, Rusland dus. Van die oefening slaap ik nog altijd niet. Een gebied zoals Benelux plus Denemarken voor 50 jaar onbruikbaar voor de mens."

Hoe realistisch is een nucleair conflict vandaag? Volgens de Doomsday Clock staan we op 85 spreekwoordelijke seconden van de Apocalyps.

"Ik ben vrij pessimistisch, zonder te voorspellen dat we naar een Derde Wereldoorlog gaan. In theorie zal een land met nucleaire wapens er alles aan doen om ze niet te gebruiken. Het weet dat het dan zelf wordt weggevaagd. Uit mijn tijd bij de NAVO weet ik dat ze inderdaad afstotend werken. Alles kan op militair vlak, maar geen nucleaire confrontatie."

Waarom bent u dan zo pessimist?

"In volle Koude Oorlog slaagde men erin om akkoorden te sluiten, zoals de START-akkoorden tussen Rusland en de VS. Die sloegen zowel op de tactische als de intercontinentale ballistische raketten, en op de nucleaire wapens. Maar niets van dit alles is vandaag nog van kracht! Ze zijn stopgezet en vervallen. Het enige goede nieuws is dat de rode telefoon tussen Washington en Moskou opnieuw werkt. Maar daar blijft het bij.

Geen enkel akkoord uit de Koude Oorlog is vandaag nog van kracht

Het klinkt contradictorisch maar we moeten tegelijk het oosten van Europa bewapenen tegen de Russische agressie én opnieuw rond de tafel gaan over ontwapening. Dat is de grote opdracht vandaag."

Is dat realistisch?

"Eén van de punten uit Trumps 28 puntenplan met Rusland was een proces van ontwapening en wederzijdse controle. Ik kreeg toen wat hoop dat de onderhandelingen konden worden hernomen. Maar op een gegeven moment werd dat punt geschrapt. Waarom? Trump had ontdekt dat die akkoorden uit de Koude Oorlog bilateraal waren en dus niet van toepassing op China."

De echte concurrent vandaag is China?

"Tijdens mijn laatste ontmoeting in 2023 met Henry Kissinger (republikein en voormalig Amerikaans minister van Buitenlandse Zaken, wv), enkele maanden voor zijn overlijden, zei hij me: 'ik zeg het niet graag, want ik behoor tot de klassieke school in de VS, maar we zijn voorbij het point of no return: we kunnen China niet meer aan de kant schuiven. Het is de hoogste tijd dat we een G2 in het leven roepen: VS en China.' Van Europa is dan geen sprake meer en Rusland wordt een filiaal van China."

Heeft China expliciet ook een expansiedrang?

"Dat denk ik wel. Met hun Zijderouteprogramma hebben ze de hele weg die hen scheidt van Europa praktisch onder controle. In Afrika investeren ze in infrastructuur en scholen. China controleert ook steeds meer grondstoffen, zoals lithium. Op vlak van kernfusie schijnen de Chinezen een voorsprong op het Westen te hebben genomen. En ook militair lokken ze incidenten uit. Alles wijst erop dat ze de Chinese culturele dominantie van een paar eeuwen geleden willen herstellen.

Ik vertrouw de Chinezen niet

Ik vertrouw de Chinezen niet. Zelfs een oppervlakkige analyse van het regime van Xi Jinping bevestigt het harde karakter van het communistische regime, waarin geen plaats is voor mensenrechten en enige vorm van democratie."

We beleven dus een nieuwe Yalta, waarbij de wereld in invloedssferen wordt verdeeld?

"We treden alleszins uit het Amerikaans-Europees tijdvak, mede door de onbegrijpelijke anti-Europese houding in het Witte Huis, en komen in het Aziatische tijdperk. Vandaag voeren veel opkomende staten een diplomatie à la carte. Ze kiezen niet meer in functie van hun bondgenoten, maar bepalen hun positie naargelang het dossier. Het Westen is deze wedstrijd met forfaitscore aan het verliezen: de VS zijn de weg op van een autoritair regime en maken overal vijanden, terwijl China de partners binnenhaalt."

Geeft u eens een voorbeeld?

"Saoedi-Arabië. Dat was lange tijd onze meest trouwe bondgenoot in het Midden-Oosten. Sinds vorig jaar zien we een fundamentele wijziging. De Soennieten in Saoedi-Arabië zoeken nu toenadering met hun gezworen vijanden, de sjiieten in Iran, met de uitruil van ambassadeurs en het begin van commerciële akkoorden. Dit onder bemiddeling van de Chinezen, niet van de Amerikanen. Saoedi-Arabië trad in 2023 ook toe tot de Groep van Shanghai, het samenwerkingsverband onder leiding van Xi Jinping dat ondertussen de helft van de wereldbevolking vertegenwoordigt. Lees de principeverklaring van die Groep: men duldt de westerse inmenging over politiek en mensenrechten niet langer.

Vandaag is India uitgegroeid tot één van de grootste afnemers van Russische ruwe olie

Of neem India. Dat wordt wellicht dé natie van de komende eeuw. Het land blijft, in tegenstelling tot China, demografisch groeien en gaat naar 1,6 miljard inwoners. India is de grote vijand van Pakistan en China, en moet dus militair beschermd worden tegen die twee aartsvijanden. Daarvoor is een soort van NAVO gecreëerd, op initiatief van de Amerikanen: de 'Quad', een strategisch samenwerkingsverband tussen India, de VS, Japan, Zuid-Korea en Australië die ondertussen misschien zelfs sterker is dan de Europese vleugel van de NAVO. Je zou denken, dat is een partner. Maar wat blijkt? Vandaag is India uitgegroeid tot één van de grootste afnemers van Russische ruwe olie, bestelt het wapens vooral in Moskou en neemt het ook het voorzitterschap van de Groep van Shanghai op, een organisatie in handen van hun aartsvijand China.

Dat bedoel ik dus met diplomatie à la carte. We komen in een chaotische wereld terecht zonder enige veiligheidsstructuur."

Welke rol is voor Europa weggelegd?

"Een bijrol, vrees ik. We zijn een gerespecteerde regionale macht die niet zal worden geraadpleegd over de delicate kwesties in de wereld."

Hoe maken we onszelf weer relevant?

"De EU bezit voldoende troefkaarten om een afdoend antwoord te formuleren en realiseren, maar heeft zichzelf vastgezet met die verdomde regel van unanimiteit voor buitenlandse politiek en fiscaliteit. Er moet een structuur komen die boven al de rest komt, voor lidstaten die bereid zijn soevereiniteit te transfereren naar het Europese niveau. Helaas ontbreekt het veel lidstaten aan enig besef dat we onze structuren moeten aanpassen. We hebben nood aan meer solidariteit. En aan meer bescherming. Eerst oompje en dan oompjes kinderen. We moeten allereerst onze eigen klassieke industrie redden. Staal zijn we bijna kwijt. De automobielsector heeft het moeilijk, net als scheikunde en farma. Het patronaat heeft serieuze vergissingen begaan."

Het patronaat heeft serieuze vergissingen begaan

En dan vooral het patronaat in Duitsland toch?

"Duitsland steunde op drie axioma's: als verantwoordelijke voor de beide wereldoorlogen een bescheiden rol inzake defensie spelen, rekenen op goedkope energie via Rusland en goedkoop produceren in China. Een dramatische keuze. De Duitsers hebben de afspraak met de moderne technologie gedeeltelijk gemist. Het wordt niet eenvoudig om dat goed te maken. Het rapport van Mario Draghi voor een industriële Europese politiek vraagt om de inzet van indrukwekkende Europese fondsen die de eerste jaren tot 800 miljard euro kunnen belopen. Maar dat komt niet van de grond, ook omdat Duitsland ervoor kiest om een nationaal beleid te ontwikkelen en financieren. Merz laat nu de schuldenrem los in Duitsland om massaal te investeren in defensie, infrastructuur en economisch herstel, maar doet dit blijkbaar niet in Europees verband.

Ik ben dus verplicht te bekennen dat ik pessimist ben, maar ik noem mezelf een 'fighting pessimist'. Het is de moeite om te vechten voor het behoud van ons democratisch model. Want dat is nog steeds het model dat een vredevolle en levenswaardige toekomst biedt aan een bescheiden planeet en haar bevolking."