Terwijl gouverneur Pierre Wunsch Europa waarschuwt voor economische stilstand en pleit voor harde hervormingen en extra defensie-uitgaven, rijst een andere vraag: wie bewaakt nog de democratische grenzen van technocratische macht?
Het recentste rapport van V-Dem, een Zweeds onderzoekscentrum dat jaarlijks de staat van de democratie analyseert, brengt geen verrassing: de autocratie rukt wereldwijd verder op. De democratische erosie voltrekt zich nu duizelingwekkend snel in het Westen zelf. Dat komt door de herverkiezing van Trump en hoe zijn huftermoraal Europese politici aansteekt. Ook bij ons: sommige beleidspolitici bestrijden het maatschappelijke middenveld, verwerpen rechterlijke uitspraken en doen het internationale recht af als een woke-dingetje. De polarisatie neemt toe en de aanvallen komen helaas uit de hoek van het beleid zelf.
Unia? De vakbonden? N-VA wil ze afschaffen. Ondertussen doorbreekt de partij die beweert een Chinese muur in stand te houden tegen extreemrechts het cordon sanitaire in Europa bij de stemming van de nieuwe terugkeerwet. Ondanks alle kritiek van Amnesty International en 11.11.11: kinderen opsluiten en mensen zonder verblijfsstatus tot twee jaar vasthouden in gesloten centra ergens in het buitenland komt neer op mensenrechtenschendingen. En dan maar dwepen met de Verlichting.
Europa, naïef?
Lokale voorbeelden van democratische erosie zijn helaas talrijk en vallen steeds frequenter voor. Wat minder opvalt is de impact die technocraten hebben op het hellend vlak richting een totalitaire samenleving.
Filosoof Hans Bevers legde onlangs de vinger op de wonde met een opinie in De Standaard waarin hij ‘de hartenkreten’ van Pierre Wunsch, onze gouverneur van de Nationale Bank, op de korrel nam. Deze centrale bankier, tevens voormalig kabinetschef van MR, gaat ver in de ideologische uitspraken die hij regelmatig het publieke debat instuurt. Zijn nieuwste paper ‘Eurosclerose 2.0’, die hij samen met econoom Geert Langenus schreef, waarschuwt ervoor dat Europa zou stagneren en zo achterblijft op de VS en China.
Is Europa dan naïef als het voor een ander samenlevingsmodel kiest dan de VS en China?
Maar door hun eenzijdige focus op de toegevoegde economische waarde, verliezen ze net datgene uit het oog wat Europa uniek maakt: ons benijdenswaardig welvaartsniveau, met een betere levenskwaliteit, hogere levensverwachting, minder ongelijkheid en (voorlopig) meer democratische kwaliteiten. Hun pleidooi voor meer ‘flexibiliteit’ (lees: arbeidswetgeving afbreken, minder sociale bescherming) mist alleszins een democratisch mandaat en zal maatschappelijke spanningen en polarisatie aanjagen en zo totalitaire tendensen in de hand werken. Is Europa dan naïef als het voor een ander samenlevingsmodel kiest dan de VS en China?
Mission creep
Dat centrale bankiers allerhande maatschappelijke aanbevelingen doen omdat die ook economische gevolgen hebben, hoeft geen probleem te zijn zolang de economische motivatie ervan steekhoudt. Wunsch gaat die bevoegdheid geregeld te buiten, vervalt in mission creep zoals dat heet.
Ideologisch is hij bijvoorbeeld duidelijk geen voorstander van een doortastend klimaatbeleid. Vandaag pleit hij voor een deregulering ervan in het belang van de Europese concurrentiekracht, in het verleden beweerde hij al ten onrechte dat klimaatmaatregelen geen economische voordelen kunnen bieden. Gaan we de ecologische economie als cruciale sector dan aan China overlaten en Europa afhankelijk maken?
In het verleden beweerde Wunsch al ten onrechte dat klimaatmaatregelen geen economische voordelen kunnen bieden
Wunsch verzet zich ook tegen monetair beleid waarbij de Europese Centrale Bank actief groene sectoren bevoordeelt en bruine sectoren bestraft. Dat zou de rol van een centrale bank niet zijn, klinkt het. Is de ECB dan marktneutraal als het obligaties van koolstofintensieve bedrijven opkoopt? Of als Wunsch het stoppen met subsidies voor fossiele brandstoffen gevaarlijk en dom noemt? Hij is selectief streng en kan evenmin de economische geloofwaardigheid van zijn hartenkreten hardmaken.
Ook over sociaal saneren lezen we stellige verklaringen, over vermogensbelastingen als begrotingsinkomsten blijft het maar stil.
Oorlogskoorts doet kassa’s rinkelen
Maar als het over de oorlog in Oekraïne gaat, verklaarde Wunsch dat het een drama zou zijn als Europa geen extra middelen voor defensie kan vrijmaken. Hoe rijmt hij deze uitgaven dan met de begrotingsorthodoxie die hij elders predikt? De bankier noemt België ook geregeld één van de slechtste begrotingsleerlingen van Europa, benadrukt dat we miljarden euro’s moeten besparen, maar miljarden aan overheidsgeld uitgeven aan Amerikaanse wapenbedrijven is dan wel economisch verdedigbaar? Duurzaam is het alvast niet.
Miljarden aan overheidsgeld uitgeven aan Amerikaanse wapenbedrijven is dan wel economisch verdedigbaar?
Technocraten mogen gerust gewaagde aanbevelingen doen inzake risicobeheer, problematisch wordt het als ze hun beleidsvoorkeuren pontificaal presenteren als een economische noodzaak. Economische modellen zijn immers niet waardenvrij en er bestaan vaak alternatieve economische visies. Economische wetenschappen zijn ook relatief, al wanen ze zich soms beter dan andere sociale wetenschappen omdat ze een mathematisch instrumentarium gebruiken. Aan die arrogantie kwam met de beurscrisis in 2008 wel abrupt een eind. Sommige economen beschouwen hun modellen helaas als universele waarheden, hoewel die dikwijls weinig aandacht hebben voor het reële leven en dus wereldvreemd zijn.
Wat de intellectuele blikvernauwing helemaal in de hand werkt, is het efficiëntiedenken als middel, waarbij sociale of democratische waarden niet als doel meetellen. Het inperken van veiligheidsmaatregelen voor werknemers kan bijvoorbeeld heel efficiënt zijn om kosten te besparen. Idem met Wunschs pleidooi voor militaire investeringen: nu de VS en China een voorsprong hebben inzake ecologische innovatie en big tech, mikken machthebbers op de wapenindustrie om de noodlijdende Duitse maakindustrie te redden. De transitie van autofabricage naar tanks is puur economisch wel een oplossing. Ook al moet dat overheidsgeld van de sociale zekerheid komen, en is er niet meteen een doel waarvoor dat wapentuig moet dienen. Oorlog en angst aanjagen zijn dan meteen ook de beste verkoopsargumenten om de financiering van die wapeneconomie draaiende te houden.
Het is uitermate cynisch dat centrale bankiers, als ambtenaren, hun tunnelvisie in naam van ons algemeen belang promoten
Het is wel uitermate cynisch dat centrale bankiers, als ambtenaren, die tunnelvisie in naam van ons algemeen belang promoten. Als een toekomstige defensieminister onze jeugd als dronevoer naar het front stuurt, wassen ze allicht hun handen in onschuld. Recent luidde Amnesty in een nieuw rapport de alarmbel over de escalatie aan autoritaire praktijken en roept op tot verzet. Misschien best ook tegen de economische oekazes van onze technocraten.