We eten slim, dromen groot zonder instellingen en ontsnappen dichtbij. We zijn, met andere woorden, uitmuntend geworden in het bewonen van een krimpende wereld. Maar wat als die makke aanpassing net het probleem is?
Ik geef het toe, ook ik ben slachtoffer van de steevast een uur lang durende realityshows op verscheidene commerciële televisiezenders. De schaamte voorbij natuurlijk, maar tijdens het kijken stoor ik me vooral opnieuw en opnieuw aan hetzelfde reclamespotje van BASE. Op de tonen van een lo-fi beat vertelt rapper Jazz Brak in een sappig Brussels accent over 'Generatie Plantrekkers', mijn generatie. Daar koppelt hij fluks een variabel telecomabonnement aan. Dat zo'n abonnement een generatiegebonden keuze is wist ik niet, maar ik neem het van hem aan. Ik merk tijdens het kijken in gezelschap dat de reclame anderen niet echt opvalt. Als er geïrriteerde reacties zijn, gaan ze vooral over het overdreven Brussels accent. Ik denk dat het voor mij een diepere angst triggert. Wat als Jazz Brak gelijk heeft?
Foodfluencing
Het opvallendst aan het spotje zijn de verschillende fragmentjes, die telkens een andere 'quick fix' of handigheid voorstellen, typisch voor die 'Generatie Plantrekkers'. Het eerste fragment gaat als volgt: 'Generatie Plantrekkers moet niet naar een sterrenresto om goed te eten'. Op zich lijkt deze zeer onschuldig. Wie houdt er nu niet van lekker eten? Democratisering kunnen we toch alleen maar toejuichen? Vroeger bestonden er toch al legio besparende keukentips voor de huisvrouw?
Onze generatie wordt rond de oren geslagen met reels en TikToks vol besparingstips. Goedkoop koken lijkt ongelooflijk makkelijk, want duizenden mensen doen het de hele dag door op je For You-page. De nood aan dit soort video's is dan ook hoog. Boodschappen zijn duurder dan ooit. Een volwaardige maaltijd op tafel toveren met een beperkt budget is verworven tot kunst. Ik vraag me dus af of deze influencers tot doel hebben anderen te helpen, of vooral gewoon te tonen dat zij er wél in slagen creatief genoeg te zijn met de gegeven situatie.
Vermomd als authenticiteit verandert deze competitie in de online wereld onze manier van eten. Wie geen Beef Wellington à la Gordon Ramsay voor minder dan twee euro op tafel tovert, heeft onherroepelijk gefaald in het leven. Ook buiten voeding is een trend zichtbaar: ook in wonen, reizen en in cultuurconsumptie. De generatie die geen eigendom kan verwerven, bouwt een identiteit rond huren als vrijheid. Wie geen pensioen opbouwt, omarmt het idee van 'leven in het nu'. Het mechanisme is hetzelfde: structurele uitsluiting wordt omgezet in een keuze en die keuze wordt een deugd, de prestatiecultuur vormt ze om tot een competitie.
Schoolmoe
Onlangs praatte ik met een coach die jonge schoolverlaters begeleidde. Hij vertelde me: 'al mijn gasten, die zijn over vijf jaar miljonair'. Dat denken ze zelf toch. Ook BASE is het blijkbaar eens met deze stelling. Want het spotje gaat verder: ''Generatie Plantrekkers moet niet naar de filmschool om miljoenen views te halen'. De filmschool is natuurlijk geen verplicht onderdeel van het curriculum. Wél komt hetzelfde sentiment naar boven als bij de 16-jarige schoolverlaters. De hulpmiddelen van het systeem zijn nutteloos. Wij doen de dingen zelf. De mythe van het kapitalisme waarin volgehouden wordt dat iedereen het kan maken, speelt hierin natuurlijk een belangrijke rol. Dat idee is niet nieuw. Wat wél nieuw is, is hoe deze mythe volop online gepropageerd wordt aan een vooral jong, mannelijk publiek. Ik ben zeer blij dat ik het concept 'manosphere' niet hoef uit te leggen. De traditionele media, met als summum de documentaire van Louis Theroux, hebben deze testosteronkwallen ondertussen al lang ontdekt en beschreven. Maar de financiële kant van het fenomeen blijft naar mijn mening onderbelicht. De financiële zelfredzaamheidsmythe viseert specifiek jonge mannen. Wie geen diploma nodig heeft en miljonair wordt, hoeft zich aan niemand te verantwoorden.
'Al mijn gasten, die zijn over vijf jaar miljonair'. Dat denken ze zelf toch
De typische video's van een 'dag in mijn leven als ondernemer' geven een beeld van hard werken, geen tijd voor frivoliteiten en plezier. Zeker geen tijd voor nieuws, de toestand van de wereld of verbinding met je omgeving. Het geloof in het systeem wordt onderuit gehaald, de instellingen deugen niet, de school is nutteloos, de werkgever is een dief van je tijd. Maar het geloof in het kapitalisme blijft heilig. Wie geen diploma nodig heeft, gaat miljonair worden. Dat kan op een traditionele manier, via bedrijfjes (of zoals de gebroeders Tate met mensenhandel). Maar ook nieuwe vormen ontstaan. Dropshipping bijvoorbeeld, waar je de tussenpersoon speelt tussen een sweatshop in Zuidoost-Azië en de goedgelovige Europese consument. Cursussen worden aangeboden door jonge mannen die video's maken over hun luilekkerleven tegen honderden euro's. Lekker anti-systeem!
Ook online kan je selfmade zijn, zoals het spotje van BASE zegt. Via views. Via volgers. Via de vrije markt van aandacht. Maar hier kan zelfs de grootste liberaal niet volhouden dat hard werk altijd loont. Wie kiest voor de miljoenen views heeft het klassieke systeem ingeruild voor een nog genadelozer exemplaar. Bij een gewone werkgever heb je een contract, arbeidswetgeving, een vakbond. Bij het algoritme heb je niets. Geen transparantie over de regels, geen uitleg waarom kritische onderwerpen worden gedeboosted en vlotte lifestyle-content wordt beloond. Wie de instellingen verwerpt om zichzelf te maken via views, heeft het systeem niet verlaten. Die heeft zich vrijwillig onderworpen aan een systeem zonder transparantie. Maar erger dan de afwezigheid van bescherming is de afwezigheid van bewustzijn daarover. De klassieke werknemer weet dat hij afhankelijk is. De content creator gelooft dat hij vrij is.
De klassieke werknemer weet dat hij afhankelijk is. De content creator gelooft dat hij vrij is
Want het algoritme is geen neutrale markt van aandacht. Het heeft een logica en politieke voorkeur, ook al spreekt het die nooit uit. Het beloont wie eenvoudige emoties verkoopt en snelle oplossingen biedt voor complexe problemen. Het bestraft wie nuanceert. Een vakbondsorganisator die uitlegt hoe collectieve actie werkt, haalt geen miljoen views. Een zelfverklaarde miljonair die belooft dat jij de uitzondering bent, wel. Het systeem kiest zijn winnaars niet op basis van waarheid of maatschappelijke waarde, maar op basis van wat mensen passief en verslaafd houdt. Dat is de bittere ironie van Generatie Plantrekkers: wie gelooft slim genoeg te zijn om buiten het systeem te opereren, eindigt als zijn gewilligste instrument. De zelfverklaarde rebellen worden onwetend de gewilligste pionnen van het systeem en de macht van het geld.
Staycation
Voor hij overschakelt naar het verkopen van BASE vertelt Jazz Brak ons nog dat 'Generatie Plantrekkers niet ver moet gaan om efkes te ontsnappen'. Tijdens de Covid-periode zijn we natuurlijk allemaal tijdelijk gedwongen in een collectieve staycation. Ontdekken in eigen land was helemaal hip en trendy. Toch valt niet te ontkennen dat de ontstane staycation-cultuur de esthetiek van de ontspanning dan wel democratiseert, de realiteit ervan blijft bestaan uit grote ongelijkheid.
Ontsnappen is altijd een kwestie van ruimte geweest. Wie een tuin heeft, een tweede verblijf, een auto of een netwerk van vrienden met een huisje in de Ardennen, ontsnapt anders dan wie dat allemaal niet heeft. Eigen en publieke ruimte wordt alsmaar schaarser. In heel West-Europa woedt een heuse woningcrisis. Steden zijn hopeloos verdicht en de meerprijs van een tuintje bedraagt ettelijke maandlonen. Hier slaat Jazz Brak de bal volledig mis, want voor veel jonge mensen is 'efkes ontspannen' niet verder gaan dan het dichtstbijzijnde park. De kleine straal is voor velen geen filosofische keuze maar een economische realiteit die zich als levensstijl heeft vermomd. Efkes ontsnappen, maar nooit te ver. Bovendien is plantrekken zelf een privilege. Wie echt aan de onderkant zit, heeft zelfs de marge niet om creatief te overleven.
De vlucht van Generatie Plantrekkers is niet alleen ruimtelijk. Ze is ook naar binnen gericht
De vlucht van Generatie Plantrekkers is niet alleen ruimtelijk. Ze is ook naar binnen gericht. De generatie die niet ver moet gaan om te ontsnappen, heeft ook geleerd te ontsnappen zonder te bewegen. Series, podcasts, gaming, de eindeloze scroll van sociale media, het zijn reacties op een wereld die overweldigend aanvoelt. Wie geconfronteerd wordt met klimaatangst, economische onzekerheid, politieke polarisering en een algoritme dat al die angsten dagelijks versterkt, ontwikkelt mechanismen om even niet te voelen. Het aantal vrienden dat, zelfs in mijn politiek geëngageerde bubbel, 'het nieuws niet meer volgt' is angstaanjagend groot. De digitale én ruimtelijke cocon is een feit. Maar overlevingsstrategieën hebben een kost, ook als ze begrijpelijk zijn. De vlucht naar binnen is politiek niet neutraal. Wie voortdurend ontwijkt, oefent niet in het uithouden van ongemak. En politieke verandering vraagt engagement vanuit ongemak. Sociale bewegingen zijn historisch gedragen door mensen die het ongemak opzochten in plaats van omzeilden, die de wrijving met het systeem niet wegscrolden maar omzetten in actie. De vraag is niet of Generatie Plantrekkers apathischer is dan vorige generaties; dat is ze niet, de betrokkenheid bij individuele thema's is reëel. De vraag is of die betrokkenheid ooit de drempel haalt van het collectief, van het aanhoudende, van het ongemakkelijke, wanneer weglopen nooit makkelijker was.
Daar wringt de schoen het hardst. Een bevolking die leert genieten binnen de gegeven marges stelt de marges zelf niet in vraag. Wie tevreden is met het stadspark vraagt niet om de Ardennen. Wie in de digitale cocon ontspanning vindt, eist geen publieke ruimte op. Wie efkes ontsnapt, keert altijd terug en alles blijft zoals het was.
Plantrekken als aanpassing
Jazz Brak heeft ons ondertussen genoeg verteld. We eten slim, we dromen groot zonder instellingen en we ontsnappen dichtbij. We zijn, met andere woorden, uitmuntend geworden in het bewonen van een krimpende wereld. Maar wat als die makke aanpassing net het probleem is?
De plantrekker is een pragmaticus die heeft geleerd de marges van het systeem optimaal te benutten
Uit elke voorgaande redenering komt een gelijkaardige conclusie. Je eet slim omdat goed eten onbereikbaar is geworden. Je gelooft in zelfredzaamheid omdat de instellingen je hebben teleurgesteld. Je ontsnapt dichtbij omdat ver weg buiten bereik ligt. Doorgedreven individualisme en competitiedenken maakt van een verlies de identiteit. De reden waarom over het algemeen weinig protest klinkt, is daarom ook duidelijk. Want plantrekken veronderstelt een systeem om aan te trekken. Het is per definitie een individuele act, uitgevoerd binnen een gegeven structuur die je niet zelf hebt gekozen en niet zelf zal veranderen. De plantrekker is een pragmaticus die heeft geleerd de marges van het systeem optimaal te benutten. We blijven binnen de eigen structuur, binnen de eigen cocon. De marges zijn vertrouwd. De onderdrukkende structuren van een kapitalistisch systeem halen opgelucht adem. Instorting weer eens uitgesteld.
De meest meetbare uitdrukking van dit verlies van collectivisme zien we in de ineenstorting van ledenbestanden. Vakbonden, ziekenfondsen, jeugdbewegingen, politieke partijen, sportclubs, buurtcomités, leesclubs, ze bloeden allemaal. De ledencijfers dalen, de vrijwilligers vergrijzen, de besturen zoeken wanhopig naar een jongere generatie die het wil overnemen. Natuurlijk zijn er geëngageerde jongeren die zich maar al te graag bezighouden met projecten die hen begeesteren. Maar ze zijn in de minderheid, ook duidelijk minder dan vroeger. Want de meesten zijn elders. Ze zijn bezig met hun eigen project. Met het opbouwen van een eigen 'brand'. Hun eigen community van gelijkgestemden die ze zelf hebben samengesteld op basis van gedeelde smaak, ter vervanging van gedeelde belangen. De digitale wereld heeft de belofte van gemeenschap ingelost zonder de last ervan. Je hoeft geen vergaderingen bij te wonen, geen compromissen te sluiten en geen continuïteit te bewaken van iets dat groter is dan jezelf. Afhaken kan op elk moment, met een druk op de knop. De gemeenschap als abonnement, opzegbaar zonder opzegtermijn.
Dit individualisme komt natuurlijk niet uit de lucht vallen. Het is jarenlang gekweekt door een economisch systeem dat collectieve macht systematisch heeft afgebouwd. Collectieve macht is decennialang ondergraven door de liberale ideologie die het individu verheerlijkt. Het zit doordrongen in elke vezel van onze maatschappij en komt tot uiting in elke veruitwendiging van ons onbewuste denken. Zo ook in reclamespotjes van telecomproviders. Generatie Plantrekkers is natuurlijk niet inherent individualistisch. Ze is individualistisch grootgebracht, in een cultuur die collectiviteit als een overbodige vaardigheid heeft afgeleerd. De grote uitdagingen waar Generatie Plantrekkers mee zal moeten leven, de klimaatcrisis voorop, zijn collectieve problemen. Ondanks de jarenlange propaganda door olie- en lobbybedrijven zullen we de klimaatcrisis door systeemverandering samen moeten aanpakken. De problemen van vandaag zijn structureel van aard en vragen structurele antwoorden. Ze vragen organisaties die standhouden ook wanneer het moeilijk is, bewegingen die verder gaan dan een hashtag, politieke projecten die meer zijn dan een stemhokje eens om de vier jaar. Ze vragen, kortom, precies het soort collectieve, aanhoudende, ongemakkelijke inzet die de plantrekkerslogica systematisch uitsluit. Begrijp me niet verkeerd, collectieve actie hoeft niet groot en heroïsch te zijn. Ga langs bij je buurtcomité, engageer je in een lokale organisatie. Vele kleine stenen verleggen de rivier.
Het breken van de plantrekkerslogica is waar het systeem schrik van heeft
Dat is natuurlijk geen toeval, het breken van de plantrekkerslogica is waar het systeem schrik van heeft. Maar wat zou het betekenen om te stoppen met plantrekken? Wat als de generatie die zo inventief is in het omgaan met schaarste, die creativiteit zou richten op het bevragen van de schaarste zelf? Het systeem verslaat ons met een narratief dat slim overleven het enige is waar naar te streven valt. Elke creatieve oplossing binnen het systeem is tegelijk een bewijs dat het systeem draaglijk is, en dus een argument tegen de noodzaak om het te veranderen. Wij zijn de levende weerlegging van onze eigen onvrede.
Jazz Brak heeft ons een spiegel voorgehouden. Generatie Plantrekkers is slim, creatief en inventief in het bewonen van een krimpende wereld. Maar een generatie die uitblinkt in aanpassing heeft zichzelf al verloren voordat de strijd begint. De vraag is niet of wij kunnen plantrekken. De vraag is of wij durven ophouden. Of we de marges van de bestaande structuren kunnen laten voor wat ze zijn en aanspraak maken op wat daarbuiten ligt.
De volgende keer dat u na het oordelen over de nieuwe deelnemers van Blind Gekocht weer een reclameblok moet doorzitten en Jazz Brak met BASE opnieuw op uw scherm verschijnt, denk na over Generatie Plantrekkers en wie we zouden kúnnen zijn.
