2025 was opnieuw het jaar van verrechtsing, maar drie recente verkiezingen bieden hoop.
Stilaan is het weer die tijd waarin we mogen terugblikken op het afgelopen jaar. 2025 was toch vooral weer het jaar waarin radicaal-rechtse, autoritaire politici in Europa, daarin gelegitimeerd door Trump in de VS, verder voet aan grond kregen. Er waren al Giorgia Meloni in Italië, Viktor Orbán in Hongarije en Robert Fico in Slowakije, maar dit jaar zette radicaal-rechts bij een aantal verkiezingen zijn opmars verder. In januari kreeg de Oostenrijkse radicaal-rechtse partij FPÖ na goede verkiezingen even het initiatief om te proberen een regering te vormen. In mei werd Chega in Portugal de grootste oppositiepartij. In oktober won de rechts-populistische Andrej Babis in Tsjechië de verkiezingen. En eind oktober haalden PVV, BBB en JA21 samen bijna een derde van de zetels in Nederland. Niet overal geraakte radicaal-rechts dus aan de macht, maar de politieke taal werd dit jaar weer een beetje harder, nationalistischer en onverdraagzamer.
Toch waren er op het einde van 2025 ook een aantal verkiezingen die hoop bieden.
Vooreerst dus het feit dat Wilders op 29 oktober niet de grootste werd in Nederland. Dat was deze keer Rob Jetten van D66. Een vrolijke liberaal in een uiterst rechts land, kopte De Groene Amsterdammer terecht. Rechts blijft het grootste blok, maar de nachtmerrie van een nieuwe machtsdeelname van PVV werd tenminste vermeden. Voor links waren dit wederom geen goede verkiezingen. Het kiezersverloop in Nederland is als een pendule en de slinger eindigde weer niet op links. Daar waar NSC van Pieter Omzicht in 2023 nog kiezers onttrok aan de linkse partijen, eindigden die nu bij CDA en D66. GroenLinks-PvdA harkte slechts 20 zetels binnen. In het stuk van Coen Van de Ven lezen we hoe haar electoraal terugvalt op de achterban van GroenLinks: hoogopgeleid, vrouw, stedelijk en tevreden over het eigen leven en de portemonnee. De hoogopgeleide PvdA-kiezer koos deze keer voor het project van Jetten, terwijl de laagopgeleide PvdA-kiezer - sowieso al geslonken in aantal - de fusiepartij beter trouw bleef dan verwacht. aldus Van de Ven.
De fusie GroenLinks-PvdA heeft tijd nodig en is nóg niet mislukt.
Op 4 november won Zohran Mamdani de burgemeestersverkiezingen in New York, waarmee het verzet van de Democraten tegen Trump eindelijk een gezicht kreeg, al is dat in zijn partij niet bij iedereen van harte. Zoals we lezen bij Zakia Khattabi, is zijn winst het resultaat van een campagne die diep verankerd was in het lokale terrein, opgebouwd rond een samenhangend verhaal, gevoed door emoties, levenservaring en een echte nabijheid tot de mensen. Mamdani deed een Trumpke, maar dan progressief. Hij was sterk in zijn authentieke communicatie. Of hij nu bij Fox te gast was, bij MSNBC of een hippe podcast, hij was onbeschaamd democratisch socialist. Daarbij omarmde hij digitale media en cultuur, steeds belangrijker bij verkiezingen, met een politieke boodschap rond de economische precariteit van de gewone New Yorker die de stad draaiende houdt. Mamdani haalde 84% van de stemmen bij vrouwen onder de 29 en 68% bij mannen onder de 29, en toont daarmee dat jongeren niet noodzakelijk bij radicaal-rechts hoeven te belanden.
En dan waren er op 18 november nog de lokale verkiezingen in Denemarken, waar de sociaaldemocratische premier, Mette Frederiksen, met een harde koers rond asiel en migratie bestuurt. Haar sociaaldemocratische partij, Socialdemokratiet, zakte landelijk naar 23,2% en verloor machtige burgemeestersposten. Kopenhagen wordt voor het eerst in 100 jaar niet langer bestuurd door sociaaldemocraten. De stad komt in handen van de groenlinkse politica, Sisse Marie Welling, lijsttrekker van een progressief blok. Dit is een belangrijke politieke verschuiving. In lokale verkiezingen spelen uiteraard lokale thema's, zoals levensduurte en in Kopenhagen ook progressieve blokvorming tégen sociaaldemocraten, maar de achteruitgang van de Deense sociaaldemocraten was landelijk en deels te wijten aan vermoeidheid bij progressieve kiezers over de harde beleidslijn rond integratie en migratie. Mette Frederiksen nam de nederlaag meteen op zich. Het 'Deense model' is al lang de lieveling van veel centrumlinkse partijen, sinds kort ook bij Labour, maar opnieuw wordt duidelijk dat het electoraal niet werkt voor sociaaldemocraten.
Jetten en Mamdani vertellen beiden een positief en hoopvol verhaal, belichamen de idee dat ze verandering kunnen brengen.
Het verzet krijgt dus vorm, en dat geeft moed. Het is echter opletten met het zoeken naar een rode draad. Jetten, Mamdani en Welling zijn weliswaar allemaal dertigers, maar daarnaast niet te vergelijken: een sociale liberaal uit Den Haag, een democratische socialist uit New York en een linkse groene uit Kopenhagen. Op sociale media zag je analyses verschijnen waarin de overwinning van Mamdani en Jetten met elkaar in verband werden gebracht. Ideologisch klopt dat niet: Jetten is de man van het centrum, terwijl Mamdani zich niet alleen tegen rechts en extreemrechts verzet, maar precies ook tegen dat centrum. Maar er is wel één element dat hun projecten verbindt: zowel Jetten als Mamdani (en eigenlijk ook Zack Polanski van de Green Party in het VK, die onlangs voor het eerst boven Labour peilde) zijn nieuw, jong en energiek, met een sterke focus op bereikbaarheid en ingebed in sociale media waar ze kiezers weten te bereiken. Beiden vertellen een positief en hoopvol verhaal, belichamen de idee dat ze verandering kunnen brengen. Dat laatste is nodig om kiezers aan te trekken.
Want in de woorden van Sanna Marin, voormalig Fins sociaaldemocratisch premier, in haar recente boek Hoop in actie: "Despite all of the challenges we are facing, we have to remember - there is hope if there is action."