La Llorona waarschuwt ons: niet voor een mythe, maar voor beleid. De wooncrisis heeft een lichaam gekregen.
Wat vandaag door de woningmarkt sluimert, is geen mythisch gevaar, maar een logica die zich even onzichtbaar als doeltreffend heeft genesteld. Via financiële structuren en schijnbaar neutrale keuzes wordt bepaald wie een plaats krijgt in deze samenleving, en wie eruit verdwijnt.
Mensen sterven op straat
In België zijn vandaag bijna 50.000 mensen dak- en thuisloos. De problematiek is niet nieuw en blijft jaar na jaar toenemen. De laatste cijfers uit 2024 tonen een alarmerende situatie in alle gewesten: ruim 9.700 mensen in Brussel, bijna 19.400 in Wallonië en meer dan 20.000 in Vlaanderen. Een deel van deze mensen slaapt daadwerkelijk op straat, in stations, auto's of andere openbare ruimtes, waar ze soms het einde van de nacht niet halen.
In België zijn vandaag bijna 50.000 mensen dak- en thuisloos
Elk jaar opnieuw sterven er mensen op straat: levens die in stilte uitdoven, buiten het blikveld van beleid. Om die harde realiteit onder handen te nemen, werken non-profitorganisaties en vrijwilligers rond de klok. Ze bieden opvang, begeleiding en crisishulp, vaak in omstandigheden die structureel tekortschieten. Daarnaast ontstaat in verschillende steden ook de nood om stil te staan bij wie we daadwerkelijk verliezen aan de nacht. Zo verzorgt 'Het Straatoverleg', een netwerk aan non-profitorganisaties in Antwerpen, jaarlijks een herdenking van mensen die op straat sterven.
La Llorona in Antwerpen
De straatdodenherdenking in Antwerpen krijgt in samenwerking met theatermakers vaak een opvallend krachtige vorm in de publieke ruimte. Zo liep in een vorige editie de figuur van La Llorona door de straten van Antwerpen.
In de oude Latijns-Amerikaanse folklore is La Llorona een rouwende vrouwelijke geest, die in een groot gewaad door de nacht dwaalt. Volgens de overlevering verdronk ze haar eigen kinderen in een moment van wanhoop, en wordt ze sindsdien door verdriet gedreven, huilend langs rivieren en straten. Ze is een symbool van rouw en schuld. Met haar spookachtige verschijning waarschuwt ze voor de gevaren van eigen gemaakte keuzes.
Met haar spookachtige verschijning waarschuwt la Llorona voor de gevaren van de gemaakte keuzes in het woonbeleid
Tijdens de herdenking werd La Llorona belichaamd door theatermaakster Rebecca Lenaerts, die verkleed als La Llorona door de stad danste: gewikkeld in doeken en omgeven door stilte en kaarsen. Op een groot zwart gewaad droeg ze de geborduurde namen van mensen die op straat overleden waren.
De kracht van de actie schuilde eerder in haar betekenis, dan in haar effect. De herdenking was dan ook niet louter symbolisch, maar politiek. Zoals filosofe Judith Butler stelt, zijn lichamen in de publieke ruimte dragers van betekenis omdat ze de normatieve ordening van de stad aan de kaak stellen. Het spookachtige figuur van la Llorona was in die zin een performatieve aanklacht die de politieke dimensie van wonen en maatschappelijke uitsluiting onmiskenbaar zichtbaar maakte.
Van bestaansgegeven naar investeringsinstrument
Hoewel symbolische acties onze verbeelding aanwakkeren, zijn de zaken waar we angstig voor moeten zijn niet zo zeer spookachtig, maar wél gelijkaardig abstract en ongrijpbaar.
Uit recent Vlaams onderzoek leren we immers dat de wooncrisis niet langer los kan worden gezien van bredere institutionele verschuivingen. De woonmarkt wordt steeds sterker gestuurd door financiële logica's: deregulering en financiële innovatie maken woningen toegankelijker als beleggingsobject, zeker voor (internationale) investeerders via vastgoed- en hypotheekmarkten. Daarmee verschuift ook de betekenis van wonen zelf: van bestaansgegeven naar investeringsinstrument.
Deregulering en financiële innovatie maken woningen toegankelijker als beleggingsobject
Wat zich vandaag aandient als een ongrijpbare 'geest' op de woningmarkt, is het resultaat van concrete beleidskeuzes en structuren. De straatdodenherdenking met La Llorona is dan ook sterk wat betreft politieke symboliek: het waarschuwt ons over wat de keuze voor financiële optimalisatie in de praktijk betekent. Het gaat over mensen die geen plaats meer vinden in een systeem dat wonen herleidt tot rendement.
Rendementslogica
De financiële evolutie wordt vaak geminimaliseerd door te verwijzen naar België als een zogenaamd uitzonderlijk geval. Ons land geldt traditioneel als prototype van een relatief statische woningmarkt, gekenmerkt door particulier eigenaarschap, kleinschalige projecten, lokaal verankerde actoren en 'geduldig' kapitaal binnen een gefragmenteerde staatsstructuur. Maar ook hier sijpelen rendementslogica's binnen, wordt bouwgrond geprivatiseerd en verschuift de focus naar projecten die maximale winst beloven, eerder dan maximale woonzekerheid.
Dat deze transformatie niet onschuldig is, toont onder meer de Nederlandse context. Daar werd decennialang ingezet op vermarkting en neoliberaal woonbeleid: sociale huisvesting werd afgebouwd, huurregulering versoepeld en de markt kreeg vrij spel. Het resultaat is een woningmarkt waarin betaalbaarheid een luxe is geworden en beleggers massaal woningen opkopen om de huurprijzen op te drijven. Die situatie maakt duidelijk dat een wooncrisis niet opgelost raakt door louter meer te bouwen, wanneer die woningen vooral beantwoorden aan investeringslogica's voor hogere segmenten.
De woonproblematiek is het resultaat van ideologische keuzes die wonen reduceren tot investeerbaar goed
Elke tijd brengt gevaren met zich mee. De manier waarop onze woonproblematiek vorm krijgt, is geen toevallige ontsporing. Ze is het resultaat van ideologische keuzes die wonen reduceren tot investeerbaar goed. We spreken vandaag graag over transitie en verandering, maar elke overgang is ook een moment waarop gekende logica's zich verstoppen in systemen die rationeel en vooral onvermijdelijk lijken. Als we de wooncrisis vooral benaderen als een technisch probleem, bouwen we een nieuwe wereld met dezelfde kwelgeesten.