De huidige vetpotten van de loterij zijn buiten proportie en cultiveren extreme weelde. Waarom begrenzen we de hoofdprijzen van megaloterijen niet tot 10 miljoen euro?
'Word schandalig rijk' gold als slogan van de grootste pan-Europese loterij. Loterijen zijn een spiegel van de maatschappij doordat ze heersende denkbeelden reflecteren. The winner takes it all. The sky is the limit. Megaloterijen verdelen geld van de massa naar een nieuwe multimiljonair. Maar, nu we tegen democratische en planetaire grenzen botsen doordat ongelijkheden exploderen, is extreme rijkdom cultiveren passé. Hoe kunnen we een solidair en toekomstvaardig verhaal vertellen en meer dromen laten uitkomen?
Tegen de sterren op
Op 9 december 2025 won een Belg maar liefst 142 euromiljoenen. Om de zoveel tijd weet een gelukkige gigaloterijwinnaar het tot in de kranten te schoppen. Over de astronomische ongelijkheden die deze eigentijdse brood en spelen creëren, is er amper trammelant. Deze speling van het lot lanceerde onze gelukkige landgenoot, volgens de World Inequality Database, nochtans naar de allerhoogste regionen van onze maatschappij. De top 0,01% in Europa. En de top 0,001% in België. Zo katapulteerde de loterij deze winnaar - boem, paukeslag - plotsklaps naar de rijkste 100 Belgen.
142 miljoen is gigantisch veel poen. Wat moet je daar in hemelsnaam mee doen? Het Laatste Nieuws vroeg het aan HLN-geldexpert Pascal Paepen. De titel van het artikel licht al een tip van de sluier: 'Een boot van 3,5 miljoen, een penthouse voor 1,8 en 1,2 miljoen aan fixers'. Een jaarbudget van ruim 1 miljoen is nodig om te betalen aan 'fixers' zoals fiscalisten, onderhoudspersoneel en beveiliging, die je mogelijk nodig hebt in je nieuwe leven.
Een villa in Latem, een jacht, een stulpje in Saint-Tropez. Een deel van je winst, 12% volgens Paepen, kan je uitgeven. De rest dien je verstandig te beleggen door bijvoorbeeld op de beurs te spelen. 17,4 miljoen euro kan je er gerust doorjagen en consumeren. Zolang je maar niet raakt aan je buffer van 125 miljoen euro, want die mag wat opbrengen voor een goed belegde boterham. En ik die dacht dat 100 miljoen euro genoeg was om voor de rest van je leven te kunnen rentenieren.
Ook de Nationale Loterij etaleerde via haar reclame met haar mascotte 'luxepaardje Paul' jarenlang hoe je 'schandalig rijk' kon worden. Tot het voorjaar van 2024, dan bleef paradepaardje Paul op stal. Ineens zag ik de nieuwe reclame "Je ochtendkoffie met 130 miljoen euro op zak" voorbij rollen in het station van Dendermonde.
Marketeers voelden ongetwijfeld aan dat extreme weelde verheerlijken niet meer van deze tijd was. Zorgeloos genieten van kleine geluksmomenten is vanaf nu het nieuwe schandalig rijk. Deze rebranding is een gemiste kans omdat de jackpotten ongemoeid blijven. Want wat je kan winnen met megajackpotten, is belachelijk veel geld en tart elke verbeelding.
De rebranding van EuroMillions is een gemiste kans omdat de jackpotten ongemoeid blijven
De twee megaloterijen die Europa kent, de Eurojackpot en EuroMillions stoppen gelukkige winnaars een minimumjackpot van respectievelijk 10 à 17 miljoen euro toe. Een ticket naar de allerrijkste klasse, de top 0,1%, in Europa. Belangrijk detail: de kans dat je met jouw unieke lottorijtje het grote lot wint? 1 op 140 miljoen. 47 keer kleiner dan de kans om binnen het jaar door de bliksem geraakt te worden. De jackpotwinstkans is dermate klein omdat je exact de juiste vijf cijfers en twee sterren moet hebben van de vijftig cijfers en twaalf sterren die in roulatie zijn.
Wanneer de pot wekenlang niet valt, kan de hoofdprijs aandikken tot 120 à 250 miljoen euro. Die 142 miljoen is dus geen uitzondering. De laatste jaren is er bovendien een serieuze 'jackpotinflatie' aan de gang. De gemiddelde EuroMillions-vetpotten dikten aan van 15 à 27 miljoen per jaar kort na de introductie in 2004 tot jaargemiddelden die nu, sinds 2019, meer dan 70 miljoen bedragen.
Van ongelijkheidsmachine naar een publieke droomfabriek
Extreme weelde concentreren in de handen van enkelingen is ontstellend armoedig. Loterijen zouden evengoed droomfabrieken kunnen zijn.
Stel dat we de hoofdprijzen van megaloterijen begrenzen tot 10 miljoen euro, dan hoeft de jackpot niet eindeloos meegesleurd te worden naar de volgende trekking. Wanneer we deze overdracht of roll-over begraven, kunnen we de niet-gewonnen prijzenpot veel beter verdelen. Zo kan een lottrekking op basis van bonuscodes gegarandeerd meer winnaars creëren: een miljoen voor tien gelukkigen of een half miljoen voor twintig gefortuneerden. Elke trekking opnieuw. Bingo!
1 miljoen voor tien gelukkigen of een half miljoen voor twintig gefortuneerden. Elke trekking opnieuw. Bingo!
Bij de gewone Lotto geldt een gelijkaardige redenering. Waarom maken we van de startprijs van 1 miljoen niet de maximale jackpot? De overdracht van een half miljoen kan met zekerheid anders en beter verdeeld worden.
Loterijen kunnen dit perfect doen, want een licht herontwerp wijzigt weinig. De loterij is immers een uitgekiend spel, waarbij elke trekking op zichzelf voldoende moet opbrengen om de jackpot te kunnen uitkeren. Anders zou de loterij snel failliet zijn, wanneer bij een ongelukkige speling van het lot een niet-gespekte jackpot elke trekking valt. Een roll-over is met andere woorden niet nodig.
De verleiding van Dame Fortuna
Waarom zouden we prijzenpotten oppotten en accumuleren in plaats van distribueren? De reden hiervoor is simpel. Het brengt meer op. Grotere hoofdprijzen en schreeuwerige reclame zijn een subtiele lokroep die meer mensen weet te verleiden. Dat blijkt uit de deelnames aan een eerste trekking zonder overdracht en latere trekkingen met opgestapelde overdracht. Duizelingwekkende bedragen, het doet iets met een mens.
Loterijspelen zijn een vlot draaiende miljardenbusiness. De totale omzet van de Nationale Loterij bedroeg in 2024 ruim 1,5 miljard euro. Hiervan werd meer dan 1 miljard weer uitgekeerd als winst aan spelers. 345 miljoen vloeide terug naar de samenleving. 200 miljoen stroomde naar goede doelen zoals sport, cultuur en burgerorganisaties. En de Belgische schatkist? Die streek 145 miljoen op aan monopolierente.
Het geld dat naar de samenleving terugstroomt, is verdienstelijk en maakt het een en ander mogelijk. En toch. Aangezien armere inkomensklassen een groter percentage van hun inkomen verspelen dan rijkere inkomensgroepen, kan je loterijen zien als een regressieve belasting die meer gedragen wordt door minder vermogende schouders. En dan hebben we het nog niet gehad over dwangmatig gokgedrag.
Let wel: hierin bestaan gradaties. Het verslavingsrisico bij loterijspelen is kleiner dan bij andere 'kansspelen' zoals casino's, sportweddenschappen en gokautomaten. Maar dit risico is - in tegenstelling tot de kans om de hoofdvogel af te schieten - niet quasi nihil. De omzet van de Nationale Loterij is trouwens een peulschil in vergelijking met de omzet van 31,5 miljard die de private gokindustrie draait - 21 keer meer.
Het effect van de gokindustrie op de Belgische samenleving is ronduit negatief doordat kansspelen een maatschappelijke kost genereren van 11 miljard euro, dat blijkt uit onderzoek van de universiteit van Rijsel in opdracht van de Nationale Loterij. Ondanks een positieve balans voor de Nationale Loterij, kleurt het eindresultaat donderrood doordat de private gokindustrie veel meer compulsief gedrag en welvaartsverliezen genereert.
Maar noch het liefdadigheidsaspect en de bescheiden begrotingsopbrengsten zijn ook voor de loterij geen excuus voor winstmaximalisatie, noch een vrijbrief om ongelijkheden te kweken. De loterij is geen kaskoe die uitgemolken moet worden, maar een publiek spelconcept waarin we kunnen dromen van de toekomst en verbeelden hoe we willen samenleven. Laten we dus de loterij hertekenen zodat ze meer winnaars kan genereren dan de 63 miljonairs die er in 2024 trekkingsgewijs bijkwamen.
'The sky' is niet de limiet
Hoe groot dient de jackpot te zijn? Als eerste stap begrensden we de jackpot van Europese megaloterijen al tot 10 miljoen euro. Maar we zouden verder kunnen gaan en de drempel op een miljoen, een half miljoen of 100.000 euro kunnen leggen. Een miljoen netto-rijkdom (na aftrek van schulden) bijvoorbeeld is nog steeds een raket naar de top 4% in Europa.
In tegenstelling tot wat reclames willen laten geloven, dromen mensen eindige en tastbare dromen
En wat blijkt? In tegenstelling tot wat reclames en een elitaire luxecultus zoals the sky is the limit willen laten geloven, dromen mensen eindige en tastbare dromen. Dat blijkt immers uit wat Belgische lottowinnaars uit 2023 en 2024 lieten optekenen nadat ze het grote lot hadden gewonnen. Winnaars wilden zorgelozer en met meer gemoedsrust leven, reizen, een huis kopen en zich geen zorgen meer hoeven te maken over wat ze aan het einde van de maand zullen eten.
Ook een chalet in de Ardennen of een appartement aan zee is iets helemaal anders dan een luxevilla, meerdere buitenverblijven en een privéjet. 'Een eigen huis, een plek onder de zon' blijkt een veel gepaster lijflied vergeleken met de dolgedraaide plaat 'the winner takes it all'.
Praktisch gezien zou een dromenloterij met beperkte prijzenpotten die meer winnaars in het geluk laat delen, betekenen dat het spelontwerp van megaloterijen bijgeschaafd mag worden. Nu kennen de Europese megaloterijen nog cijfers en sterren. Maar bij dromenloterijen zijn oneindig kleine winstkansen overbodig. Laat ze maar vallen die sterren. The sky is the limit en haar verbeeldingsloze extreme weelde die ze tracht te verbeelden, zijn niet meer van deze tijd.
We zouden ook aan mensen kunnen vragen hoeveel ze zouden willen winnen met de loterij. Dit is exact wat UGent-onderzoekers deden en ze kwamen tot een opmerkelijke vaststelling. Ook al gold er geen vooraf bepaalde limiet, toch verkozen participanten het winnen van een eindig bedrag omdat ze inschatten dat je ook te rijk kan zijn. 10 miljoen Britse pond - iets meer dan tien miljoen euro - werd naar voor geschoven als het bedrag waarbij mensen verwachten dat hun geluksgevoel het hoogst zal zijn. Bij hogere bedragen verwachten de deelnemers een daling van hun geluksgevoel.
Maar het maximale geluksgevoel van de potentiële winnaar, noch winstmaximalisatie is een goed criterium om de hoogte van de hoofdprijs te bepalen. Aangezien loterijen een bepaald verhaal uitdragen, mogen rechtvaardigheid, noodzakelijkheid en solidariteit de doorslag geven in het maatschappelijke debat hierover.
Ook sociale en ecologische duurzaamheid kunnen we best niet vergeten. In een studie in Nature Communications binden wetenschappers de kat de bel aan. We kampen met een scheve middelenverdeling met ecologische overdaad aan de ene kant en armoede en sociale tekorten aan de andere kant van het spectrum. De enorme toename aan rijkdom sinds begin jaren 1970 ging gepaard met een toename van de hoeveelheid grondstoffen die we door de economie jaagden. Met als resultaat dat economische groei zorgde voor planetair grensoverschrijdend gedrag. Toenames in productie, consumptie en levensstandaard gingen zo hard vooruit, sneller alvast dan de technologische verbeteringen hielpen om milieuwinsten te boeken. De vorsers noteren dat technologische vooruitgang alleen geen afdoende oplossing is, maar dat ook verregaande levensstijlwijzigingen van rijke wereldburgers nodig zijn voor een meer gezonde leefomgeving. Superrijke consumenten staan hierin centraal omdat ze consuméérnormen aanwakkeren.
Naast sociale en ecologische redenen bestaan er ook politieke en democratische argumenten om grenzen te stellen aan extreme rijkdom. Vanaf een bepaald punt ondergraaft extreme weelde onze democratie omdat het democratische principe van één persoon, één stem zo wordt uitgehold. Economische macht vertaalt zich immers in politieke macht. En voor je het weet, zit je in een oligarchie, waarbij een kleine, rijke elite de lakens uitdeelt. Denken we maar aan de lange arm van de oligarchische tech-miljardairs die op de eerste lijn stonden te blinken bij de inauguratie van Trumps tweede termijn.
Of we de maximale jackpot nu op tien, één, een half of een tiende van een miljoen leggen, daarover kunnen we debatteren. Maar het staat buiten kijf dat de huidige vetpotten buiten proportie zijn en extreme weelde cultiveren.
Tijd voor een nieuw sociaal contract
Een (loterij)cultuur van genoeg zou maatschappelijke rimpeleffecten genereren. Het verheerlijken van extreme rijkdom maakt ons immuun voor astronomische ongelijkheden die we anders niet zouden tolereren. Want ook jij kan de volgende multimiljonair zijn.
Wanneer het normaliseren van extreme rijkdom stopt, zullen we er gemakkelijker in slagen om de grote vermogens meer te laten bijdragen
Wanneer het normaliseren van extreme rijkdom stopt, zullen we er gemakkelijker in slagen om de grote vermogens meer te laten bijdragen. Dit is in eerste instantie belangrijk om de sterkste schouders een grotere begrotingsbijdrage te laten leveren. Ik denk hierbij aan mensen die meer dan een miljoen euro bezitten, de top 4% in België. Voor de verkiezing van 2024 die de regering-De Wever installeerde, liet het ACV een bevraging uitvoeren bij 1.000 Vlamingen. Liefst vier of de vijf Vlamingen is alvast voorstander van een jaarlijkse belasting van minstens 1% op vermogens boven een miljoen euro. Waar wachten we op?
Een vermogensbijdrage is in tweede instantie van kapitaal belang om onze democratieën te vrijwaren en de macht van ultrarijken in te perken. Vergeleken met gewone miljonairs gaat het bij de Europese top 0,01% om mensen met meer dan 100 miljoen, die bovendien ontzettend veel macht bezitten. Gabriel Zucman, professor economie aan de Paris School of Economics_,_ stelt voor dat deze ultrarijken jaarlijks minimum 2% van hun totale vermogen maatschappelijk bijdragen. Geen paniek, deze plutocraten zullen geen gram kaviaar minder moeten eten, want hun ultravermogens zijn de afgelopen vier decennia gemiddeld met 7,5% per jaar (na correctie voor inflatie) toegenomen.
Een bijkomende vermogenstaks op aandelenbezit in de fossiele industrie is broodnodig om deze destructieve investeringen minder lucratief te maken. Gezonde investeringsmogelijkheden zat.
Het is tijd voor een nieuw sociaal contract. Om kapitaalvlucht tussen landen tegen te gaan, is het interessant om deze belastinginning niet te linken aan vestiging of domicilie maar aan burgerschap zoals in de VS gebeurt. Al valt ook dit te ontvluchten. Zo flirtte de rijkste Fransman, Bernard Arnault, in 2012 met Belgisch burgerschap om een vermogensbijdrage te ontlopen. Om dit te vermijden kan implementatie op Europees niveau helpen, net zoals een exittaks.
Laat je niet vangen aan het casinokapitalisme
'Hoeveel is genoeg?' geldt niet alleen voor de loterij maar ook voor de hoeveelheid rijkdom die je kan bezitten. Blijkbaar is niemand - ook de ultrarijken niet - immuun voor het accumulatievirus. Eens het virus je te pakken heeft, is er permanent dat subtiele stemmetje dat je influistert: "Gij zult niet niet-accumuleren!"
Accumuleren als nieuwe, seculiere religie. Niet onbegrijpelijk, want we leven in onzekere en turbulente tijden. We zijn allemaal huis-, tuin- en keukenkapitalisten, die moeten meedraaien in het casinokapitalisme om enige zekerheid te bekomen. Iemand nog een tracker, aandelen- of pensioenspaarfonds? Alleen, is individuele rijkdom de beste zekerheidsgarantie nu ongelijkheden ontsporen, fascisten de kop op steken, de internationale rechtsorde in duigen valt en het kenterende klimaat hele gebieden van de kaart likt?
Niet alleen het klimaat maar ook de biodiversiteit krijgt rake klappen. De Planetary Health Check van 2025 kleurt bloedrood. Inclusief het klimaat en de biodiversiteit zijn zeven van de negen planetaire grenzen overschreden. Deze negen planetaire processen zijn van vitaal belang omdat ze de stabiliteit, de veerkracht en de levensondersteunende capaciteit van onze planeet regelen. Moeten alle grondstoffen worden ontgonnen? Amerikaanse imperiale marsorders en megalomane toestanden met systeemrot, the winner takes it all en moordende concurrentie richting Mars (of Pandora uit de Avatar filmtrilogie) kunnen we beter vermijden.
Het kapitalisme ontwricht het klimaat en dit heeft verstrekkende gevolgen. Ook voor het kapitalisme zelf. Door nu te volharden in gebrekkige actie zal het klimaat het kapitalisme slopen. "Klimaatcrisis op koers om kapitalisme te vernietigen, waarschuwt topverzekeraar [bij Allianz]", kopte The Guardian in 2025. (Her)verzekeraars luiden nu volop de alarmbel omdat ze de eerste golven van klimaatschade over zich heen krijgen. Denk aan de financiële en economische schade door extreme droogte, natuurbranden en overstromingen. Onverzekerbaarheid dreigt omdat verzekeraars bij klimaatchaos niet langer de schadekosten zullen kunnen dekken en niet langer toekomstige risico's zullen willen dekken. Heel wat financiële waarde en economische activiteiten zal verdampen.
Laat je niet vangen aan het casinokapitalisme, want op het einde van de rit zijn er amper winnaars
Daar sta je dan voor je eigen deur te vegen met je pensioenspaarplan. Geen bunker in Nieuw-Zeeland. Laat je niet vangen aan het casinokapitalisme en de kortstondige opbrengst die ze genereert, want op het einde van de rit zijn er amper winnaars.
Dromenloterij
Publieke uitdagingen vragen om publieke antwoorden die voor iedereen zekerheid creëren. Op dit vlak kunnen we nog wat leren van het ontstaan van de loterij. In de 15de eeuw bedacht men deze innovatie om de stadskist te spijzen. Er waren private winnaars, maar het publieke doel was de bestaansreden. Vandaag vieren loterijen een beperkt clubje winnaars, terwijl de goede doelen hun buitensporigheden met de mantel der liefde toedekken.
Aangezien loterijen erfgoed zijn van de Lage Landen, van waaruit ze zich na de eerste 'lotinghe' in het middeleeuwse Brugge in 1441 wereldwijd verspreidden, ligt er voor Belgische beleidsmakers vandaag een unieke kans om geschiedenis te schrijven. De dromenloterij als voorbode van een gezond en solidair toekomstvaardig verhaal. Een win for life voor de hele maatschappij.
SCHANDALIG RIJK OF ONGELIJK?
Jonas Van der Slycken
Acco, 2025