In een stil bewegende FlixBus kan één blik, één vraag, al een grens laten zien. Democratie is de voortdurende begrenzing van macht.
Ik zit in een FlixBus met een man in uniform van in de veertig over mij heen gebogen. Naast mij zit een Oekraïner die geen Engels spreekt. Zijn paspoort is net gecontroleerd. Nu de agent het mijne in zijn hand heeft, moet hij meermaals opkijken. Mijn uiterlijk is flink veranderd. Mijn lange haar is verdwenen en ondanks de strenge regels voor paspoortfoto’s kijk ik op de foto vrolijker en vriendelijker dan de frons die nu op mijn gezicht ligt. We zijn allebei stil. De gordijntjes wiegen zachtjes heen en weer met de beweging van de andere drie agenten die in het gangpad lopen.
De week voordien passeerde ik met een vriend de Franse grens. Ook met een FlixBus. Ook toen werden we langs de kant gezet voor een controle. Degene met wie ik reisde, een witte man van middelbare leeftijd, was gewend aan eersteklas treinreizen. Niet aan budgetvriendelijke bussen met te weinig beenruimte. Dat goedkope, publiek toegankelijke vervoermiddelen vaker gecontroleerd worden, was nooit in hem opgekomen. Hij was zelfs zo verbaasd dat hij ervan overtuigd was dat het onrechtmatig moest zijn. Het moest een fout zijn. Het hoorde niet.
Terecht of niet, zijn gevoel van verongelijktheid bracht hem op de drempel van actie. Bij het idee om de agent tegenover hem te vragen om zich te identificeren. Maar het pistool in de holster van zijn gesprekspartner ontmoedigde hem. De fysieke wereld maakte duidelijk dat mijn reisgenoot niet in de positie was om vragen te stellen.
Ik besluit over de drempel te stappen en vraag naar de identificatie van de agent
De glimlach die deze herinnering op mijn gezicht brengt, wordt mij niet in dank afgenomen door de norse agent. Ik besluit over de drempel te stappen en vraag naar identificatie. Ook deze man in uniform heeft een pistool, en ik niet. Maar we weten allebei dat ik het recht heb om zijn papieren te zien. Morrend zoekt de grenswacht zijn identificatiebewijs. Achter mij wordt gezucht; iemand tikt ongeduldig op een scherm. Mijn kleine verzet vertraagt al mijn busgenoten. Maar ik wil niet doen alsof dit normaal is. Ik laat mijn medepassagiers mee de prijs betalen, maar de volgende bus mag hopelijk doorrijden omdat onze controleurs nog druk zijn. Laat mij maar obstructief zijn.
De discussie over ICE gaat niet over Amerika alleen. In een column voor De Morgen uit Mark Elchardus zijn ongenoegen over de protesten tegen de immigratiedienst. Die protesten, en vooral de obstructie van de ICE-diensten, zijn volgens hem antidemocratisch. Als de burger gekozen heeft, is het jouw plicht als burger om je gevoel voor rechtvaardigheid maar even tussen haakjes te zetten, zegt de auteur. Kom, als je het écht nodig vindt, op straat met een bordje en roep een paar keer. Maar beleid mag je niet dwarsbomen door mensen zonder papieren met fluitjes te waarschuwen of door diensten op de weg af te remmen. Uitgevoerd beleid, aldus Elchardus, is geen fascisme. En dus moeten we ons erbij neerleggen.
Het ICE-optreden zou een legitiem middel zijn naar minder mensen zonder papieren. Gekozen is gekozen. Maar er is een groot verschil tussen ontmoediging — waar Elchardus zich op beroept — en de ontmenselijking die daadwerkelijk plaatsvindt. Naast Alex Pretti en Renee Good, zijn er in een jaar nog zeven andere doden gevallen onder toezicht van ICE, namelijk in de detentiecentra.
Dat mensen die minder door de staat bedreigd worden de straat opkomen voor mensen die met onmenselijke behandeling te maken krijgen, is geen antidemocratisch spelletje. Het is de hoeksteen van ons systeem. Ook zonder papieren ben je een mens. Grondwetten en mensenrechten vormen het kader waarbinnen democratie mag functioneren. Zo werkt het in de VS, maar ook in België. We kunnen niet van de ene dag op de andere beslissen dat een minderheid geen rechten meer heeft, enkel omdat een meerderheid daarmee instemt. Dat is precies hoe samenlevingen ontsporen. Het idee dat democratie een systeem is waarin alles kan zolang je er maar een meerderheid voor vindt, is simpelweg ethisch én juridisch fout.
Maar het leunt ook op een heel smal idee van waar democratie plaatsvindt. Dat gaat verder dan het stemhokje. Democratie zit in wat we op straat doen, in wat we schrijven en in de keuzes die we maken. Ze zit zelfs in een FlixBus die ’s nachts aan de kant wordt gezet. In de stilte wanneer niemand iets zegt. Of in de vraag naar een legitimatiebewijs. Als mensen bereid zijn risico’s te nemen voor hun gevoel van rechtvaardigheid, zit daar informatie in. Als mensen weigeren ergens aan mee te werken, ook. Elchardus stelt dat wat fout loopt bij ICE vooral te wijten is aan een gebrek aan mensen en middelen. Niemand wil er werken, dus worden de normen verlaagd. Maar ook dat is een signaal. Als mensen ergens niet willen werken, moet je je afvragen waarom. Dat mensen dit werk massaal mijden, dwingt tot morele reflectie. Dat een kleine groep mensen met een liefde voor agressie in het werk terechtkomen, is dat ook. De oplossing is niet om normen van politie en ICE-opleidingen en selectieprocedures te verlagen, maar om die signalen ernstig te nemen.
De moorden op Alex Pretti en Renee Good in Minneapolis hebben op twee manieren tot verontwaardiging geleid. De eerste is waarom hier dodelijke slachtoffers vallen. Dat zou namelijk nooit moeten gebeuren. De tweede is: waarom zijn we nu pas verontwaardigd? Hoe zit het met die andere zeven? Die verontwaardiging is terecht. Dit is geen nieuwe realiteit. Maar we kunnen ons niet veroorloven om het daardoor normaal te vinden, in plaats van ons te verzetten. Het betekent alleen dat we te traag zijn.
Dit was niet mijn eerste controle, al heb ik mij ook nooit echt zorgen hoeven maken
Ik moet terugdenken aan mijn reisgenoot. Aan de pure verbazing op zijn gezicht toen hij in een voertuig bleek te zitten waar zijn aanwezigheid geen onbevraagde legitimiteit had. Dit was niet mijn eerste controle, al heb ik mij ook nooit echt zorgen hoeven maken. De verschrikte gezichten in de bus waren niet nieuw voor mij, maar voor hem werd opeens een wereld zichtbaar waar anderen al lang in leefden.
De agent toont mij zijn papieren. Democratie is voortdurende begrenzing van macht. Ik weet mezelf geen houding te geven. Zover was ik in gedachte nog niet gekomen. Ik doe even alsof ik ernaar kijk en knik zenuwachtig. Een paar seconden stilte in een bus vol vermoeide mensen.
Elke keer dat iemand ontmenselijking als routine beschouwt, schuift de grens een millimeter op. Als er dan toch een grens bewaakt moet worden, dan is het deze.
Suzanne Roes is één van de jonge talenten van Nieuw Geluid, een talentontwikkelingstraject voor nieuwe stemmen, georganiseerd door deBuren, een Vlaams-Nederlands huis voor cultuur en debat. Dit stuk is op eigen naam en onafhankelijk van deBuren.