Laat ons benoemen waarover de aanhoudende aanvallen van de N-VA op ziekenfondsen en vakbonden werkelijk gaan: de plaats van solidariteit in onze democratie.
Er zijn woorden die in Wetstraatkringen achteloos worden uitgesproken. Hervorming. Efficiëntie. Modernisering. Ontzuiling. Ze klinken proper, rationeel en bijna onschuldig. Tot je kijkt naar wie telkens de prijs betaalt.
Vandaag zien we dat in de aanhoudende aanvallen van de N-VA op ziekenfondsen en vakbonden. 'Heeft onze gezondheidszorg wel ziekenfondsen nodig?'. Hiermee gaf Kamerlid Frieda Gijbels in januari een schot voor de boeg in het N-VA-partijblad Leo. Sindsdien regende het aanvallen op ziekenfondsen en vakbonden, met onlangs nog voorzitter Valerie Van Peel in HLN in de aanloop naar 1 mei: "Ziekenfondsen worden betaald voor het aantal langdurig zieken. Je moet niet hyperintelligent zijn om te beseffen dat dat niet werkt."
Men doet graag alsof het over structuren gaat. Over loketten, procedures, doublures en bevoegdheden. Een debat voor ingewijden. Een technische oefening waarin cijfers belangrijker lijken dan mensen.
Achter elk technisch woord staat nochtans een mens van vlees en bloed.
Achter het ziekenfonds staat de vrouw die na een diagnose eerst haar evenwicht verliest en daarna haar inkomen dreigt kwijt te raken. Achter de vakbond staat de werknemer die pas ontdekt hoe klein hij alleen is op de dag dat men hem vertelt dat hij vervangbaar werd. Achter elk dossier schuilt iemand die geen ideologie zoekt, maar houvast.
Daarom bestaan deze instellingen al zo lang. Niet omdat België verslaafd zou zijn aan ingewikkeldheid, zoals men in sommige rechtse salons graag beweert. Wel omdat mensen zelf bescherming bouwden telkens wanneer de markt haar schouders ophaalde en de staat te veraf stond.
We bieden weerwerk
Ziekenfondsen en vakbonden zijn geen historische vergissingen. Ze vormen sociale beschaving in georganiseerde vorm. Precies daarin schuilt hun probleem voor tegenstanders.
Wie de samenleving bekijkt als een optelsom van individuen, stoort zich aan alles wat mensen collectief sterker maakt. Wie elk conflict ervaart als hinder voor bestuur, ergert zich aan organisaties die terugpraten. Wie solidariteit enkel duldt zolang ze zwijgt en dankbaar knikt, krijgt jeuk van instellingen die eisen formuleren.
Geen enkele macht houdt spontaan van tegenmacht.
Daarom keren dezelfde verwijten telkens terug. Te duur. Te log. Achterhaald. Politiek gekleurd. Inefficiënt. Alsof efficiëntie de hoogste vorm van menselijkheid zou zijn. Alsof een perfect geoliede administratie rechtvaardiger wordt dan een democratie met weerwerk.
De echte inzet: gehoorzaamheid
De vraag wordt bovendien opvallend selectief gesteld. Wanneer miljarden verdampen via fiscale gunstregimes, spreekt men over competitiviteit. Wanneer consultants zich tegoed doen aan publieke middelen, heet het expertise. Wanneer grote vermogens buiten schot blijven, noemt men het realisme. Wanneer een vakbond werkloosheidsvergoedingen uitbetaald of een ziekenfonds rechten verdedigt, breekt plots een nationale crisis uit.
Het contrast verraadt de echte inzet: gehoorzaamheid.
Een burger die alleen voor een scherm zit, is beheersbaar. Een werknemer die individueel moet onderhandelen, is goedkoper. Een zieke die verdwaalt in procedures, wordt stiller. Een samenleving zonder tussenniveaus laat zich eenvoudiger besturen. Men verkoopt dat model als vrijheid. In werkelijkheid betekent het vaak: 'trek uw plan'.
Wie ooit ernstig ziek werd, weet hoe snel autonomie een hol begrip wordt. Wie ooit ontslagen werd, weet dat de markt geen troost biedt. Wie ooit probeerde een sociaal recht af te dwingen zonder kennis of begeleiding, weet hoe vernederend machteloosheid kan voelen.
Precies daar maken ziekenfondsen en vakbonden het verschil. Soms spectaculair, vaak onzichtbaar. Een dossier dat toch vooruit geraakt. Een onterecht ontslag dat wordt aangevochten. Een uitkering die tijdig wordt geregeld. Een werkgever die plots anders spreekt zodra werknemers zich organiseren. Een mens die merkt niet alleen te staan.
Dat soort beschaving haalt zelden de voorpagina. Haar afbraak des te vaker. Maar wie uitsluitend kritiek reserveert voor georganiseerde solidariteit en opvallend mild blijft voor geconcentreerde rijkdom, bedrijft geen neutraliteit. Die kiest partij.
Welke samenleving willen we?
De echte vraag luidt dus niet of vakbonden en ziekenfondsen mogen bestaan in hun huidige vorm. De echte vraag luidt welk soort samenleving we willen. Eén waarin rechten uitsluitend administratief worden beheerd, op afspraak, met keuzemenu en een chatbot die beleefd niets oplost. Of één waarin mensen zich blijven organiseren, elkaar verdedigen en samen wegen op de regels waaronder ze leven. Eén waarin conflict verdacht is. Of één die begrijpt dat vooruitgang zelden begon met stilte. Eén waarin iedereen formeel vrij is en velen feitelijk alleen. Of één waarin vrijheid ook betekent dat niemand aan zijn lot wordt overgelaten.
De N-VA mag dat debat voeren. Maar laat ons tenminste benoemen waarover het werkelijk gaat: de plaats van solidariteit in onze democratie.
Wie ziekenfondsen en vakbonden verzwakt, zaagt aan de constructies die mensen overeind houden wanneer het leven breekt. Zodra die tegenmacht verdwijnt, blijft macht over. Macht heeft zelden de gewoonte zichzelf te beperken.