De grootste oppositiepartij van Turkije wordt via de rechtbank onder curatele geplaatst. Wat overblijft, is niet zomaar een politieke crisis, maar mogelijk het definitieve einde van 75 jaar Turkse democratie.
Dit weekend bracht de voorzitter van de oudste en grootste Turkse oppositiepartij, Özgür Özel, een massa volk op de been nadat hij eerder hardhandig uit het partijhoofdkwartier werd verwijderd. Dit volgde op een uitspraak van de rechtbank op 21 mei die de oppositieleider van de Republikeinse Volkspartij door zijn getemde voorganger verving. Daarmee hakte het regime het hoofd af van de laatste vrijheidslievende vogel wiens vleugels al waren geknipt.
Het regime van Erdogan had namelijk al de scalp opgeëist van de talrijke burgemeesters van de oppositiepartij, met als hoofdprijs burgemeester van Istanbul en presidentskandidaat Ekrem Imamoglu. Ondanks het ongelijke speelveld wist hij in maart 2019 burgemeester van Istanbul te worden. Het regime annuleerde de verkiezing, maar Ekrem Imamoglu werd opnieuw verkozen. Aangezien Erdogan burgemeester van Istanbul was voor hij partijleider, premier en daarna president werd, zag het regime het gevaar in. Het verlies van Istanbul was ook een zware klap voor hun corrupte patronagenetwerk. Toen Imamoglu de steun van de bevolking ondanks alle tegenstand wist te behouden en het waagde om in 2024 te worden herverkozen, was voor het regime de maat vol: hij werd vorig jaar onder valse beschuldigingen opgesloten.
Presidentskandidaat Imamoglu deelt nu de gevangenis met de vorige leider die het waagde een verkiezing te winnen
Imamoglu deelt nu de gevangenis met de vorige leider die het waagde een verkiezing te winnen en zo een electorale bedreiging te vormen voor Erdogan: Selahattin Demirtas. Hij was de leider van de linkse, Koerdische-nationalistische partij die het in 2015 waagde om de partij van Erdogan van de absolute meerderheid af te houden. Toen hij vervolgens ook weigerde om mee een grondwetswijziging te stemmen die Erdogans macht vergrootte, was de maat vol. Ook hij verdween tot op de dag van vandaag achter de tralies.
De diepe wortels van de Turkse democratie
De Turkse democratie heeft nochtans diepe wortels die al 75 jaar terug gaan. In 1923 hield Mustafa Kemal Ataturk ('vader van de Turken') het land na een bloedige onafhankelijkheidsoorlog boven het doopvont. Hij richtte ook de Republikeinse Volkspartij op, die na zijn dood het land bestuurde. Omringd door autoritaire regimes werd het land een democratie toen de opvolger van Ataturk in 1950 de verkiezingsnederlaag aanvaardde en de oppositiepartij aan de macht liet komen. De seculiere leider gaf in naam van de democratie de teugels in handen van de meer conservatieve oppositieleider.
Omringd door autoritaire regimes werd Turkije onder Ataturk een democratie
Deze conservatieve oppositieleider begon zijn mandaat met democratische hervormingen, maar toen zijn populariteit daalde nam hij een autoritaire wending. In 1960 greep het leger in met een militaire coup. De oppositieleider kreeg de doodstraf en het leger bracht de democratie al snel terug. In de jaren 1960 en 1970 liep de democratie in Turkije niet over rozen. De felle strijd tussen links en rechts mondde uit in instabiele regeringen en bloederige straatgevechten. In 1980 volgde een nieuwe militaire coup waarbij de putschisten massaal mensen arresteerden en martelden. Daarbij kreeg vooral links het te voorduren, maar ook extreemrechts werd niet ontzien. Dat leidde tot de boutade die wordt toegeschreven aan een toenmalige extreemrechtse leider: 'wij zitten in gevangenis, maar onze ideeën zijn aan de macht.'
Toch werd opnieuw de democratie hersteld, al verankerde het leger wel zijn macht in de Grondwet. In 1997 liet het leger een laatste keer een regering vallen, maar deze keer nam het de macht niet over.
Pletwals Erdogan
Recep Tayyip Erdogan kwam in 2002 aan de macht met een programma van democratisering. In 2005 begonnen de onderhandelingen voor de toetreding van Turkije bij de EU. De economie groeide en de inflatie was stabiel. Dankzij de voortdurende en massale steun van de bevolking wist premier Erdogan zijn macht te vergroten ten koste van het seculiere establishment. In 2007 werd de seculiere president, die de macht van Erdogan temperde, vervangen door iemand van Erdogans partij. De militaire top werd opgepakt en in showprocessen veroordeeld tot lange gevangenisstraffen. De media kwamen steeds meer in handen van regimegetrouwe ondernemingen. In 2013 onderdrukte het regime manifestaties in Istanbul, terwijl de initiatiefnemers werden afgeschilderd als marionetten van een buitenlands complot. Na een mislukte couppoging door een religieuze beweging in juli 2016, schakelde de repressie een versnelling hoger. De pletwals draait sindsdien op volle toeren en begraaft alle oppositie.
De oppositie kwam in de media amper aan bod en de partij van Erdogan misbruikte het staatsapparaat om campagne te voeren
Tussen 2011 en 2023 stond Kemal Kilicdaroglu aan het hoofd van de Republikeinse Volkspartij. Er rustte veel hoop op zijn smalle schouders, zeker nadat de charismatische Selahattin Demirtas in 2015 achter de tralies verdween. Ondanks de steile achteruitgang van de koopkracht als gevolg van de hoge inflatie slaagde Kilicdaroglu slaagde er niet in om een deuk in een pakje boter te slaan. Toegegeven, van een gelijk speelveld voor politieke partijen was geen sprake. De oppositie kwam in de media amper aan bod en de partij van Erdogan misbruikte het staatsapparaat om campagne te voeren. Toch noemden veel Turken de oppositieleider spottend de 'minister van oppositie' vanwege zijn makke houding. Het contrast met Ekrem Imamoglu en andere oppositiekandidaten die, ondanks het zeer ongelijke speelveld er wel in slaagde om in vele grote steden te winnen, werd steeds scherper. Na opnieuw een verloren verkiezing in mei 2023 kwam Özgür Özel tijdens een verkiezingscongres aan het hoofd van de partij. Er werd toen geen bezwaar gemaakt tegen het verloop van het congres. Sindsdien werkt Özgür Özel vurig en onophoudelijk aan een wederopstanding van de Republikeinse Volkspartij. Terwijl het regime de strop steeds strakker aantrok, reisde hij met de moed der wanhoop het land rond om vanop een campagnebus de mensen toe te spreken.
Ongrondwettelijk
Op 21 mei besliste een rechtbank echter om de besluiten van het congres van de Republikeinse Volkspartij uit november 2023 ongeldig te verklaren waardoor niemand minder dan de 'minister van oppositie', Kemal Kilicdaroglu, onmiddellijk opnieuw aan het hoofd van de grootste oppositiepartij kwam. Daarmee geeft het regime, net als in Rusland, vorm aan zijn eigen tandeloze oppositie.
Berk Esen, professor aan Sabanci-universiteit, maakte in een interview met Turkey Recap duidelijk dat de beslissing van de rechtbank zonder twijfel ongrondwettelijk is. Özgür Özel tekende beroep aan en heeft de steun van de grote meerderheid van de parlementsleden en provinciale leiders. Uiteindelijk zullen ze wellicht geen weerstand kunnen bieden aan de pletwals van het regime. Kilicdaroglu heeft al meteen de advocaten van de Republikeinse Volkspartij ontslagen en zal voorzitter zijn van een lege doos. Dat is wat er zal overblijven van de meer dan 100 jaar oude partij van Ataturk. De kans bestaat zelfs dat de holle huls van een partij een nieuwe grondwetswijziging door Erdogan zal steunen. Deze nieuwe grondwetswijziging zal de macht van het regime verder betonneren en dreigt het aangezicht van Turkije voorgoed te veranderen van een seculiere democratie naar een religieuze autocratie.
Een nieuwe grondwetswijziging zal de macht van het regime verder betonneren
Ondanks zijn groeiende onpopulariteit kan president Erdogan in het presidentiële paleis op twee oren slapen, terwijl buiten het laatste grote vuur van de 75 jaar oude Turkse democratie wordt gedoofd.