Het gesprek over AI gaat over iets fundamenteels: wie mag en kan er nog meedenken? De mens, met al zijn twijfel en traagheid, of het systeem dat voor hem rekent?
Ergens in de zomer van 1956, in een kleffe collegezaal van Dartmouth College in New Hampshire, bogen een paar jonge wetenschappers zich over een nieuw en opwindend idee. John McCarthy, Marvin Minsky, Nathaniel Rochester en Claude Shannon - namen die later legendarisch zouden worden - wilden weten of machines konden leren denken. McCarthy kwam met het woord op de proppen: artificial intelligence.
Het was een andere tijd. De Koude Oorlog liep warm, Alan Turing had aangetoond dat een machine symbolen kon manipuleren, en Norbert Wiener had met zijn cybernetica het brein herleid tot een netwerk van signalen en terugkoppeling. Er heerste een onwrikbaar geloof in de maakbaarheid van alles. Ook van ons denken.
Wat in Dartmouth begon als een intellectueel experiment, was tegelijk een morele sprong. Want wat gebeurt er als je de mens zelf probeert te beschrijven als formule, als je bewustzijn terugbrengt tot berekening? McCarthy en zijn collega's wilden de mens niet vervangen, maar doorgronden. Ze wilden weten hoe redenering ontstaat, wat creativiteit eigenlijk is, hoe begrip groeit. AI gold toen nog als spiegel van het menselijk verstand en niet de concurrent die het zou worden.
AI is de spil van een wereld die rendement verkiest boven rechtvaardigheid.
Sindsdien is die spiegel dof geworden. AI is niet langer alleen een onderzoeksveld, maar een machtsinstrument. Ze is de spil van een wereld die rendement verkiest boven rechtvaardigheid, en efficiëntie boven inzicht. De nieuwsgierigheid van Dartmouth is ingeruild voor het tempo van Silicon Valley. Harder, better, faster, stronger, zoals Daft Punk het stelde. Dat klinkt dan als vooruitgang, maar is vooral versnelling.
Is dat iets goed? Tja. Een recente analyse van het SEO-bedrijf Graphite laat zien dat inmiddels de helft van alle nieuwe teksten op het internet door AI wordt geschreven. De helft. Wat ooit bedoeld was om het menselijk begrip te vergroten, is verworden tot een carrousel aan betekenisloze woorden en plaatjes. AI-slop, zoals we dat zijn gaan benoemen.
De Canadese schrijver Cory Doctorow heeft er een onsmakelijk maar raak woord voor: enshittification. Het moment waarop iets wat ooit van waarde was, langzaam van binnenuit bederft. Niet door pech of toeval, maar door de logica van markten die alles leegzuigen tot het niets meer oplevert. Wat begon als een poging om menselijke intelligentie te begrijpen, is veranderd in een industrie die menselijke aandacht opvreet als grondstof. Nieuwsgierigheid maakte plaats voor winsthonger; begrip voor beheersing.
En toch is dit geen verhaal over machines, maar over mensen. AI is geen toekomstbeeld, maar bepaalt meer en meer hoe we zoeken, werken, leren, zorgen, lezen en hoe we onszelf begrijpen. Wat doet ze met ons oordeel, met onze relaties, met onze tijd? Wat gebeurt er met twijfel als beslissingen worden genomen door systemen die niet kunnen aarzelen?
AI legt bloot hoe een hulpmiddel dat ooit bedoeld was om te dienen, langzaam is gaan regeren.
AI zegt minder over technologie dan over onszelf. Ze legt bloot hoe een hulpmiddel dat ooit bedoeld was om te dienen, langzaam is gaan regeren. Veiligheid is veranderd in controle. Efficiëntie in leegte. Kennis in handel. Nieuws in ruis. Winst in ongelijkheid. En oorlog in een algoritme zonder geweten. Niet de technologie bedreigt ons, maar de manier waarop we haar gebruiken, als een kil systeem dat meet, voorspelt en vervangt in plaats van begrijpt.
In dit nummer onderzoeken we die verschuiving in al haar gedaanten. Niet om vooruitgang af te wijzen, maar om te begrijpen wat ze met ons doet. Wat betekent privacy nog als bescherming verandert in toezicht? Wat betekent waardigheid als werk wordt beoordeeld door code? Wat betekent kennis als leren een datastroom wordt zonder leraar? Wat betekent waarheid als het nieuws geen auteur meer heeft, maar een model dat optimaliseert op aandacht? En wat betekent moraal als oorlog wordt gevoerd door systemen die niet kunnen aarzelen?
Deze vragen lopen als een draad door de bijdragen in dit nummer. Ze gaan niet over technologie, maar over wat we haar laten doen met onze menselijke maat. AI is geen neutraal instrument. Ze vergroot wat we belangrijk vinden, maar ook wat we verwaarlozen. Ze kan werk verlichten of versplinteren, kennis verspreiden of vervormen, zorg verdiepen of verdunnen. Ze is geen orakel dat de toekomst voorspelt, maar een spiegel die ons dwingt naar het heden te kijken. Daar is die spiegel weer.
De vraag is niet hoe slim de machines worden, maar hoe wijs wij blijven.
De vraag is niet hoe slim de machines worden, maar hoe wijs wij blijven. Wat willen we dat 'intelligentie' betekent? Wat willen we dat ze versterkt: controle of vertrouwen, efficiëntie of menselijkheid?
Als we de macht achter de machine durven herverdelen, als we technologie weer zien als iets van ons allemaal, kan AI nog altijd doen wat ze ooit aan Dartmouth beloofde: het menselijke vermogen tot denken versterken, niet vervangen. Dan wordt intelligentie weer iets wat we begrijpen en niet iets wat ons ontglipt_._ Dan krijgen we misschien Begrijpbare Intelligentie. BI dus. Als iets dat we meer vastgrijpen én begrijpen.
De vraag is niet hoe ver de technologie komt, maar hoe ver wij haar laten gaan en of we nog ruimte overhouden voor het trage, het onvoorspelbare en de rest wat zich niet laat modelleren.